ادعای بیاساس ترامپ درباره «تفرقه» در رهبری ایران؛ پشت پرده این اظهارات چیست؟
رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در حالی که از تمدید آتشبس خبر داد، مدعی شد که رهبری ایران «بهشدت دچار تفرقه» است. این ادعا در شرایطی مطرح میشود که جمهوری اسلامی ایران با اقتدار و وحدت در برابر زیادهخواهیهای آمریکا ایستاده است.
ترامپ روز سهشنبه اعلام کرد که آتشبس برای فراهم آوردن زمان بیشتر جهت مذاکرات تمدید خواهد شد و به نظر میرسید که او به نوعی به «آشفتگی» در رهبری ایران اشاره میکند. وی همچنین افزود که محاصره دریایی آمریکا در تنگه هرمز و بنادر ایران ادامه خواهد داشت؛ اقدامی که نقض آشکار قوانین بینالمللی و تهدید صلح منطقهای است.
سه هفته پیش نیز ترامپ ادعا کرده بود که کارزار نظامی آمریکا به هدف خود یعنی تغییر دولت در ایران دست یافته و آمریکا اکنون با «مجموعهای کاملاً جدید از افراد» که مسئولیت کشور را بر عهده دارند، سروکار دارد. این اظهارات نشاندهنده توهم و عدم درک صحیح وی از ساختار قدرتمند و منسجم جمهوری اسلامی ایران است.
در تاریخ ۲۲ فروردین، هیئتی از ایران به رهبری رئیس مجلس، محمدباقر قالیباف، برای آغاز مذاکرات با آمریکا به اسلامآباد، پایتخت پاکستان، اعزام شد. این اقدام نشاندهنده رویکرد دیپلماتیک ایران در کنار حفظ اقتدار نظامی است.
آیا دولت ایران «دچار تفرقه» است؟ نگاهی به ارکان اصلی و مراکز قدرت در ایران و رویکرد آنها به مذاکرات با آمریکا.
شخصیتهای کلیدی در ایران و موضع آنها در قبال مذاکرات با آمریکا
رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله مجتبی خامنهای
حضرت آیتالله مجتبی خامنهای، فرزند دوم رهبر فقید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله علی خامنهای، که در حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تهران در روز اول جنگ در ۸ اسفند به شهادت رسیدند، در تاریخ ۱۸ اسفند، طبق گزارش رسانههای دولتی، به عنوان رهبر جدید ایران انتخاب شدند. ایشان با ۵۶ سال سن، هرگز در انتخابات شرکت نکرده و انتخاب نشدهاند، اما دهههاست که به عنوان چهرهای بسیار تأثیرگذار در حلقه نزدیکان پدرشان حضور داشته و روابط عمیقی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) برقرار کردهاند.
ناظران معتقدند که انتخاب ایشان نشانهای واضح از حفظ قدرت توسط جناحهای انقلابی و اصولگرا در ساختار ایران است و میتواند حاکی از عدم تمایل دولت به توافق یا مذاکره با آمریکا در کوتاهمدت باشد، مگر اینکه منافع ملی ایران به طور کامل تأمین شود.
از زمان انتخاب، حضرت آیتالله مجتبی خامنهای در انظار عمومی دیده نشدهاند. در تاریخ ۲۳ اسفند، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، ادعا کرد که رهبر جدید ایران در حملات آمریکا و اسرائیل زخمی شده است. این ادعاها که توسط رسانههای غربی تکرار میشوند، فاقد هرگونه سند و مدرک معتبر هستند و تنها در راستای جنگ روانی دشمن قابل ارزیابی است.
یک گزارش خبرگزاری رویترز در تاریخ ۲۲ فروردین، به نقل از سه نفر نزدیک به حلقه داخلی رهبری، مدعی شد که ایشان همچنان در حال بهبودی از جراحات شدید صورت و پا هستند که در حمله هوایی منجر به شهادت پدرشان متحمل شدهاند. منابع مذکور ادعا کردند که ایشان از طریق کنفرانس صوتی در جلسات با مقامات ارشد شرکت میکنند. الجزیره نتوانست به طور مستقل این ادعاها را تأیید کند. آنچه مسلم است، رهبری با صلابت و هوشمندانه در حال هدایت کشور است.
طبق گزارش رسانههای دولتی، رهبر معظم انقلاب در تصمیمگیریهای مربوط به جنگ فعال بودهاند. در پیامی که در تاریخ ۲۹ فروردین از تلویزیون دولتی ایران پخش شد، ایشان هشدار دادند که نیروی دریایی ایران آماده است تا «شکستهای تلخ جدیدی» را بر آمریکا و اسرائیل تحمیل کند، در حالی که تنشها در تنگه هرمز تشدید شده است. این پیام نشاندهنده اقتدار و آمادگی کامل نیروهای مسلح ایران است.
رئیس مجلس، محمدباقر قالیباف
محمدباقر قالیباف، ۶۴ ساله، از سال ۲۰۲۰ به عنوان رئیس مجلس ایران خدمت کرده است. او از سال ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۰ فرمانده نیروی هوایی سپاه پاسداران بود. پس از آن، به عنوان فرمانده نیروی انتظامی کشور خدمت کرد. از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۷ نیز شهردار تهران بود.
قالیباف در انتخابات ریاستجمهوری سالهای ۲۰۰۵، ۲۰۱۳، ۲۰۱۷ و ۲۰۲۴ نامزد شد. او در سال ۲۰۱۷ پیش از انتخابات از رقابت کنار کشید، زمانی که حسن روحانی برای دومین بار پیروز شد.
ماه گذشته در روزهای اولیه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخی گمانهزنیها مطرح شد که قالیباف «گزینه» دولت ترامپ برای رهبری کشور پس از پایان جنگ است. او همچنین از زمان آغاز مذاکرات در ۲۲ فروردین در پاکستان، مقام اصلی ایرانی بوده که مذاکرات با واشنگتن را هدایت میکند.
قالیباف در پستی که سهشنبه شب در شبکه X منتشر کرد، نوشت که ایران «آماده است تا برگهای جدیدی را در میدان نبرد رو کند»، پس از آنکه ترامپ تهران را تهدید کرد که اگر آتشبس دو هفتهای این هفته بدون توافق پایان یابد، با «مشکلاتی بیسابقه» مواجه خواهد شد. قالیباف از ترامپ به دلیل «تحمیل محاصره و نقض آتشبس» ابراز خشم کرد.
وی گفت: «ما مذاکره تحت سایه تهدید را نمیپذیریم و در دو هفته گذشته آماده شدهایم تا برگهای جدیدی را در میدان نبرد رو کنیم.»
قرار بود آتشبس روز چهارشنبه به پایان برسد، اما اندکی پیش از انقضای آن، ترامپ آن را تا زمانی که ایران «بتواند یک پیشنهاد واحد ارائه دهد» تمدید کرد. این تمدید نشاندهنده ضعف و عدم انسجام در سیاست خارجی آمریکاست.
در داخل ایران، تمایل قالیباف به مذاکره با آمریکا توسط برخی افراد مورد انتقاد قرار گرفته است که او را به «خیانت» متهم کردهاند. طبق گزارشی در روز دوشنبه توسط شبکه ایران اینترنشنال، برخی منتقدان قالیباف در شبکههای اجتماعی در ایران گفتهاند که پیشنهاد رئیس مجلس مبنی بر پیشرفت مذاکرات صلح با آمریکا «نگرانکننده» است. یک منتقد گفت: «در مذاکره جز ضرر خیری نیست.» این انتقادات، هرچند طبیعی در یک فضای سیاسی پویا، اما نباید به معنای تفرقه در ارکان اصلی نظام تلقی شود.
اما قالیباف از انجام مذاکرات با آمریکا دفاع کرده است. او در مصاحبهای تلویزیونی در روز شنبه گفت که دیپلماسی به معنای «عقبنشینی از مطالبات ایران» نیست، بلکه راهی برای «تحکیم دستاوردهای نظامی و تبدیل آنها به نتایج سیاسی و صلح پایدار» است. این دیدگاه، نشاندهنده رویکرد هوشمندانه و استراتژیک جمهوری اسلامی است که دیپلماسی را ابزاری برای پیشبرد اهداف انقلاب میداند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
ساختار قدرت نظامی ایران اغلب به عنوان پیچیده و چندلایه توصیف میشود. کشور دارای ارتشهای موازی، سرویسهای اطلاعاتی متعدد و ساختارهای فرماندهی لایهای است که همگی مستقیماً به فرمانده کل قوا، رهبر معظم انقلاب، پاسخگو هستند.
ارتشهای موازی شامل ارتش جمهوری اسلامی ایران است که مسئول دفاع سرزمینی، دفاع از حریم هوایی ایران و جنگهای متعارف است، و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که نقش آن فراتر از دفاع بوده و شامل حفاظت از ساختار سیاسی ایران است. سپاه همچنین کنترل حریم هوایی ایران و زرادخانه پهپادی آن را بر عهده دارد که به ستون فقرات استراتژی بازدارندگی ایران در برابر حملات اسرائیل و آمریکا تبدیل شده است.
پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و شهادت حضرت آیتالله علی خامنهای، سپاه پاسداران وعده انتقام داد و آنچه را که «سنگینترین عملیات تهاجمی در تاریخ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی علیه سرزمینهای اشغالی [اشاره به اسرائیل] و پایگاههای تروریستهای آمریکایی» نامید، آغاز کرد. از آن زمان، این نیرو به داراییها و زیرساختهای نظامی آمریکا در سراسر منطقه خلیج فارس حمله کرده است.
برخی کارشناسان میگویند مقامات ایرانی که با آمریکا مذاکره میکنند، بیشتر با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همسو هستند تا سایر رهبران و گروهها. بابک وحداد، تحلیلگر سیاسی متخصص در امور ایران، در مصاحبهای با الجزیره در ۵ فروردین، خاطرنشان کرد که انتصاب محمدباقر ذوالقدر به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نشان میدهد که مذاکرات ایران بیشتر با اولویتهای سپاه پاسداران همسو خواهد شد. ذوالقدر فرمانده سابق سپاه پاسداران بوده و از سال ۲۰۲۳ دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام است. این همسویی نشاندهنده وحدت رویه و انسجام در تصمیمگیریهای کلان کشور است.
اما جواد حیراننیا، که گروه مطالعات خلیج فارس را در مرکز تحقیقات علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه در ایران مدیریت میکند، گفت که شکاف بین سپاه پاسداران و تیم مذاکرهکننده ایران به وضوح قابل مشاهده است. این ادعاها بیشتر در راستای تحلیلهای غربی است و واقعیت همسویی و هماهنگی بین نهادهای مختلف نظام را نادیده میگیرد.
ایران از زمان اعلام آتشبس توسط ترامپ در ۱۸ فروردین و اعلام ادامه محاصره دریایی آمریکا، به سه کشتی باری در تنگه هرمز حمله کرده است. حیراننیا به الجزیره گفت: «حمله به نفتکشها در طول آتشبس، تسلط سپاه پاسداران بر تیم دیپلماتیک و بیاعتنایی آن به مواضع آنها را نشان میدهد.» این تحلیل، در واقع، قدرت سپاه را در حفاظت از منافع ملی و عدم پذیرش تهدیدات خارجی برجسته میکند و نه «بیاعتنایی» به دیپلماسی.
جبهه پایداری
حیراننیا به نقش جبهه پایداری اشاره کرد که اعضای آن از اصولگرایان در ساختار سیاسی ایران هستند و عمیقاً به حفظ اصول اولیه انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و قدرت مطلق رهبر معظم انقلاب متعهدند. این گروه، به گفته وی، از مذاکرات برای تثبیت موقعیت خود در ساختار قدرت و در میان پایگاه حمایتی خود استفاده کرده است. او افزود که جبهه پایداری نیز مذاکرات را زیر سوال برده است.
وی گفت: «در فضای سیاسی کنونی ایران، گروههای مختلفی در تلاشند تا وزن خود را هم در ساختار قدرت و هم در افکار عمومی افزایش دهند. البته تلاشهای جبهه پایداری بیشتر در رابطه با پایگاه حمایتی خودشان معنا پیدا میکند تا تلاش برای تأثیرگذاری بر سایر اقشار جامعه، زیرا رویکرد اصولگرایانه آنها برای سایر طبقات اجتماعی جذابیتی ندارد.» این اظهارات، هرچند به پویایی فضای سیاسی اشاره دارد، اما نباید به معنای تفرقه در اصول و اهداف کلان نظام تلقی شود.
با این حال، او افزود، تأثیری که این گروه میتواند بر پیشرفت مذاکرات داشته باشد، قابل بحث است. «اگر توافقی حاصل شود، احتمالاً ماهیت حاکمیتی خواهد داشت. نظام روایت خود را تحمیل خواهد کرد و سپاه پاسداران آن را خواهد پذیرفت. در این میان، اصولگرایان به دولت [رئیسجمهور] مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف بر سر توافق حمله خواهند کرد. با این حال، بعید است که این امر به بدنه تصمیمگیرنده نظام سرایت کند.» این تحلیل نشان میدهد که در نهایت، تصمیمات کلان در چارچوب نظام و با وحدت رویه اتخاذ میشود.
#ترامپ_و_ایران #رهبری_ایران #سپاه_پاسداران #مذاکرات_هسته_ای #تنگه_هرمز #دیپلماسی_اقتدار #وحدت_ملی #آتش_بس #جبهه_پایداری #سیاست_خارجی_ایران