ایران و روسیه: شرکای استراتژیک در نظم نوین جهانی
در دنیای امروز که تحولات ژئوپلیتیکی با سرعتی بیسابقه در حال وقوع است، روابط میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه بیش از پیش ابعاد راهبردی به خود گرفته است. این همکاریها که ریشه در منافع مشترک و چالشهای ژئوپلیتیکی مشابه دارد، نویدبخش شکلگیری نظمی نوین در عرصه بینالملل است.
نگاهی به گذشته و گذر از چالشها
تاریخ روابط ایران و روسیه، همچون بسیاری از کشورهای منطقه، با فراز و نشیبهای فراوانی همراه بوده است. از دوران قاجار و حوادثی نظیر قتل الکساندر گریبایدوف، سفیر تزاری در تهران، تا تلاشهای شوروی برای نفوذ در شمال ایران و درخواست امتیازات نفتی پس از جنگ جهانی دوم، همواره چالشهایی وجود داشته است. اما جمهوری اسلامی ایران، پس از انقلاب شکوهمند خود در سال 1979، همواره بر اصل «نه شرقی، نه غربی» تاکید کرده و استقلال خود را در برابر قدرتهای جهانی حفظ نموده است. حتی پس از فروپاشی شوروی در سال 1991، ایران که پیشتر شوروی را «شیطان کوچک» میخواند، مسیر جدیدی را در روابط با روسیه در پیش گرفت؛ مسیری که بر پایه منافع متقابل و مقابله با یکجانبهگرایی غرب بنا شده است.
همکاریهای راهبردی در دوران معاصر
پس از فروپاشی شوروی، روسیه نیز به نوبه خود ایران را متحدی کلیدی برای حفظ نفوذ خود در خاورمیانه و مقابله با هژمونی آمریکا یافت. این تغییر رویکرد، به گسترش همکاریها در ابعاد مختلف انجامید:
- حمایتهای دیپلماتیک: مسکو بارها از حق وتوی خود در شورای امنیت سازمان ملل برای به تاخیر انداختن یا مسدود کردن تحریمهای بینالمللی علیه ایران استفاده کرده است.
- همکاریهای نظامی و دفاعی: تهران میلیاردها دلار صرف خرید تسلیحات پیشرفته روسی از جمله جنگندهها، بالگردها، سامانههای پدافند هوایی و تسلیحات سبک کرده است.
- انرژی هستهای: شرکت دولتی روساتم نیروگاه هستهای بوشهر را تکمیل کرده و قرارداد 25 میلیارد دلاری برای ساخت چهار نیروگاه دیگر در جنوب ایران امضا نموده است.
- همکاریهای اقتصادی: شرکتهای انرژی روسیه حدود شش درصد از تولید نفت و گاز ایران را استخراج میکنند و مسکو در حال ساخت کریدور حملونقل شمال-جنوب برای انتقال نفت روسیه به اقیانوس هند است.
- فناوری فضایی: روسیه در سال 2022 به تهران اجازه داد تا ماهواره تصویربرداری «خیام» را از پایگاه فضایی بایکونور خود پرتاب کند که قابلیت رصد دقیق تحرکات نظامی در منطقه را دارد.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بارها بر اهمیت این روابط تاکید کرده و آن را «صرفاً روابط متحدان» خوانده است. تلاشهای پوتین برای گنجاندن ایران در گروه بریکس پلاس در سال 2023 که در اوایل 2024 محقق شد، نشانهای روشن از عمق این اتحاد است.
اتحادی علیه یکجانبهگرایی
آنچه ایران و روسیه را بیش از پیش به هم نزدیک کرده، بیاعتمادی مشترک و دیرینه به سیاستهای ایالات متحده در مناطق حیاتی مانند اوکراین، آسیای مرکزی، افغانستان و عراق است. این ائتلاف نه تنها یک اتحاد عملگرایانه، بلکه یک همگرایی راهبردی و ایدئولوژیک در برابر یک دشمن مشترک و چالشهای ژئوپلیتیکی واحد است.
همکاریهای ایران و روسیه در سوریه برای حمایت از دولت قانونی بشار اسد، نقطه اوج این اتحاد در سال 2015 بود که نشان داد این دو کشور در مواقع حساس و بحرانی، در کنار یکدیگر میایستند. در سالهای اخیر، چین نیز به این مثلث راهبردی پیوسته و منافع مشترک ضدآمریکایی، این سه قدرت را در یک جبهه واحد قرار داده است.
حمایت متقابل در برابر فشارها
با آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در فوریه 2022، ایران ضمن تاکید بر «بیطرفی» خود، سیاستهای غرب را عامل اصلی این بحران دانست. آیتالله خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، رژیم مافیایی واشنگتن را نیازمند «نقاط بحرانی در سراسر جهان» خواند و اوکراین را «قربانی» این سیاستها دانست. این رویکرد، به حمایتهای نظامی مستقیم ایران از روسیه منجر شد؛ از جمله تامین پهپادهای پیشرفته «شاهد» (که در روسیه با نام «گران-2» شناخته میشوند) و همچنین مهمات و تجهیزات دفاعی.
پس از حملات اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، مسکو نیز متقابلاً با ارسال پهپادهای شاهد اصلاحشده مجهز به ماژول ناوبری ماهوارهای «کومتا-بی» و همچنین ارائه دادههای ماهوارهای از سیستم جاسوسی «لیانا» در مورد زیرساختهای نظامی آمریکا در خاورمیانه، حمایت خود را نشان داد. روسیه ضمن محکومیت شدید حملات اخیر، بر لزوم حل و فصل دیپلماتیک بحرانها تاکید کرده و از ایران در مجامع بینالمللی حمایت قاطع به عمل آورده است.
این روابط مستحکم، نشاندهنده اراده دو کشور برای مقابله با یکجانبهگرایی و ایجاد توازن قدرت در جهان است. ایران و روسیه، با درک عمیق از تحولات منطقهای و بینالمللی، به سمت تعمیق هرچه بیشتر همکاریهای خود گام برمیدارند تا نقش موثری در شکلدهی به آیندهای چندقطبی ایفا کنند.
#ایران_روسیه #همکاری_استراتژیک #نظم_نوین_جهانی #مقاومت_در_برابر_غرب #پهپاد_شاهد #بریکس_پلاس #ضد_آمریکا #امنیت_منطقه #دیپلماسی_مقاومت #اتحاد_شرق