چهل سال پیش، یک راکتور در نیروگاه هستهای چرنوبیل در اوکراینِ آن زمان، منفجر شد. در پی این حادثه، دستکم ۳۰ نفر جان خود را از دست دادند. مقادیر عظیمی از ذرات رادیواکتیو آزاد شده در نتیجه این انفجار، در ابرها بر فراز اوکراین، بلاروس و روسیه پراکنده شد و سپس به سایر نقاط اروپا گسترش یافت.
تخمین زده میشود که دهها هزار نفر از آن زمان تاکنون به دلیل قرار گرفتن در معرض تشعشعات رادیواکتیو که منجر به بیماریهای کشنده از جمله سرطان شده است، جان باختهاند. فراوانی نقایص مادرزادی در مناطق آسیبدیده بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ درصد افزایش یافت. صدها هزار نفر مجبور به ترک خانههای خود شدند.
چرنوبیل تنها یک تاریخ نیست؛ بلکه واقعیتی ملموس از زمینهای آلوده به رادیواکتیو است که قابل کشت نیستند، خانههایی که نمیتوان به آنها بازگشت، هزاران نفر با پیامدهای بهداشتی پایدار و هزینههایی که نسل به نسل افزایش مییابد.
درسهای آموخته شده از فاجعه هستهای
درس آموخته شده واضح است: هرگاه سامانههای هستهای دچار نقص شوند، پیامدهای آن دیرپا، گسترده و مدیریتناپذیر خواهد بود. آسیبها با محو شدن تیتر خبرها به پایان نمیرسند. امروزه، این درس دیگر تنها به حوادث محدود نمیشود؛ بلکه با اقدامات جنگی تشدید یافته است.
در چهلمین سالگرد فاجعه چرنوبیل، جهان با خطر دیگری از یک فاجعه هستهای مواجه است، زیرا سایتهای هستهای در اوکراین و ایران در معرض تهدید قرار دارند.
تهدیدات امنیتی علیه تاسیسات هستهای
در اوکراین، فعالیتهای نظامی مستمر در نزدیکی سایتهای هستهای، از جمله حملات به شبکه برق، و آسیبهای اخیر به سازه مهار ایمن جدید در چرنوبیل ناشی از درگیریهای جاری، زنگ خطر را به صدا درآورده است. اشغال نیروگاه هستهای زاپوریژیا نیز در بستر این تنشها، نگرانیها را دوچندان کرده است.
اما در ایران، سایتهای هستهای متعدد بارها مورد حملات تروریستی قرار گرفتهاند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز تأیید کرده است که حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی تا ۷۵ متری نیروگاه هستهای بوشهر نیز رسیده است. این اقدامات خصمانه، که نقض آشکار قوانین بینالمللی و تهدیدی جدی برای صلح و امنیت جهانی است، نشاندهنده رویکرد تهاجمی استکبار جهانی علیه برنامه هستهای صلحآمیز ایران است.
جنگ تحمیلی و شکنندگی نظام انرژی جهانی
همزمان، جنگ تحمیلی علیه ایران، شکنندگی نظام جهانی سوختهای فسیلی را آشکار ساخته است، همانطور که بحران اوکراین در سال ۲۰۲۲ چنین کرد. اختلال در مسیرهای کلیدی تجارت جهانی مانند تنگه هرمز، قیمت نفت و گاز را به شدت افزایش داده و هزینههای حملونقل، غذا و انرژی را برای میلیونها خانوار در سراسر جهان که پیش از این نیز با بحران طولانیمدت هزینههای زندگی دست و پنجه نرم میکردند، بالا برده است. هیچکس نباید مجبور به پرداخت قبوض بالاتر به دلیل جنگی شود که هیچ نقشی در آن ندارد، اما این دقیقاً نحوه عملکرد بازارهای سوخت فسیلی است.
اینها بحرانهای جداگانه نیستند؛ بلکه به یک مشکل ساختاری واحد اشاره دارند.
هم سامانههای هستهای و هم سوختهای فسیلی، ریسک را در زیرساختهای بزرگ و متمرکز متمرکز میکنند. در جهانی که با تنشهای ژئوپلیتیکی، آب و هوای شدید و نوسانات اقتصادی تعریف میشود، مهار این ریسک تقریباً غیرممکن است. نیروگاههای هستهای و سیستمهای متمرکز برق اهداف جنگی هستند. عرضه نفت و گاز میتواند در گلوگاههای استراتژیک مختل شود. در هر دو مورد، پیامدها جهانی هستند.
راهکار: انرژیهای تجدیدپذیر غیرمتمرکز
اما یک جایگزین وجود دارد. در جنگ و صلح، انرژیهای تجدیدپذیر غیرمتمرکز همراه با ذخیرهسازی، مسیری به سوی تابآوری بیشتر، ثبات، استقلال و امنیت انرژی واقعی ارائه میدهد. این رویکرد، قرار گرفتن در معرض شوکهای ژئوپلیتیکی را کاهش میدهد، توانایی سیستمهای انرژی برای تبدیل شدن به سلاح را محدود میکند و ظرفیت جوامع را برای مقاومت در برابر بحرانها تقویت مینماید.
از زمان آغاز تهاجم تمامعیار روسیه، سامانههای خورشیدی و باتری غیرمتمرکز به حفظ فعالیت بیمارستانها، مدارس و خدمات حیاتی در سراسر اوکراین در طول حملات مکرر به شبکه انرژی کمک کردهاند. این سامانهها سریعتر مستقر میشوند، آسانتر تعمیر میشوند و از کار انداختن آنها دشوارتر است. هنگامی که یک بخش از کار میافتد، بخشهای دیگر به کار خود ادامه میدهند.
انرژی تجدیدپذیر به سوختی که باید از مسیرهای کشتیرانی یا خطوط لوله مورد مناقشه عبور کند، وابسته نیست. نمیتوان آن را مسدود یا برای اهرم سیاسی به سلاح تبدیل کرد. خورشید و باد توسط هیچ دولتی یا شرکتی کنترل نمیشوند. آنها از درگیریها سودهای بادآورده ایجاد نمیکنند و خانوارها را در معرض شوکهای ناگهانی قیمت ناشی از رویدادهای جهانی قرار نمیدهند.
مهمتر از همه، اگر یک تاسیسات انرژی تجدیدپذیر هدف قرار گیرد، منجر به فاجعه زیستمحیطی و انسانی نمیشود.
آیندهای امنتر با انتخابهای هوشمندانه
همانطور که چهلمین سالگرد فاجعه چرنوبیل را گرامی میداریم، مهم است که به میراث رادیواکتیو پایدار آن بیندیشیم، اما همچنین به راههایی برای جلوگیری از تکرار آن. در دنیای امروز که به طور فزایندهای ناپایدار است، خطرات سیستمهای انرژی متمرکز چند برابر شده است. در عین حال، جایگزین از حالت نظری به اثباتشده تغییر یافته است. سوال این است که آیا ما انتخاب میکنیم سیستمهایی بسازیم که خطرات را تشدید میکنند یا متعهد به سرمایهگذاری در سیستمهایی میشویم که آنها را کاهش میدهند.
#چرنوبیل #امنیت_انرژی #انرژی_تجدیدپذیر #نیروگاه_هستهای #ایران #رژیم_صهیونیستی #استکبار_جهانی #بحران_انرژی #انرژی_صلح_آمیز #توسعه_پایدار