میانجیگری در بحران آمریکا و ایران: مطالبات طرفین چیست و آیا راه حلی متصور است؟
شبکه خبری الجزیره تایید کرده است که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، طرحی ۱۵ مادهای را که حاوی مطالبات آمریکا و رژیم صهیونیستی برای پایان دادن به جنگ جاری علیه ایران است، ارائه کرده است.
این طرح از طریق پاکستان به ایران تحویل داده شده است. پاکستان این هفته اعلام کرد که آماده میزبانی مذاکرات صلح است.
ترامپ مدعی شده است که واشنگتن و تهران این هفته «گفتوگوهای بسیار خوب و سازندهای» با هدف پایان دادن به جنگ داشتهاند. با این حال، ایران همواره هرگونه مذاکره با آمریکا را تکذیب کرده است. در واکنش به ادعای ترامپ، رهبران ایران گفتند که آمریکا «با خودش مذاکره میکند».
این جنگ که آمریکا و رژیم صهیونیستی در ۸ اسفندماه در حالی که مذاکرات با ایران در جریان بود، آغاز کردند، هزینههای سنگینی به همراه داشته است؛ بازارهای انرژی و سهام در سراسر جهان را متلاطم کرده، کشتیرانی را مختل ساخته و منجر به تلفات انسانی در سراسر خاورمیانه شده است.
بر اساس آمار رسمی وزارت بهداشت ایران، تا روز سهشنبه، تنها در ایران ۱۵۰۰ نفر کشته و ۱۸۵۵۱ نفر زخمی شدهاند.
چند روز پس از آغاز حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی این کشور اعلام کرد که تنگه هرمز به روی کشتیرانی بسته شده است. از آن زمان تاکنون، تعداد محدودی از کشتیهای تایید شده – عمدتاً با پرچمهای هند، پاکستان و چین – اجازه عبور یافتهاند.
این اقدام، همراه با حملات ایران به داراییهای نظامی آمریکا و زیرساختهای انرژی در منطقه خلیج فارس، قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رساند، در حالی که قیمت نفت برنت – معیار بینالمللی – پیش از جنگ حدود ۶۵ دلار بود.
پس از انتشار گزارشهایی مبنی بر طرح آتشبس ۱۵ مادهای دولت ترامپ در روز چهارشنبه، قیمت سهام جهانی اندکی افزایش یافت در حالی که قیمت نفت کاهش یافت. اما ناظران میگویند هنوز مشخص نیست که آیا مذاکراتی در جریان است یا خیر، و اگر هست، آیا دو طرف میتوانند با وجود تفاوتهای فاحش در مطالباتشان برای پایان دادن به جنگ، با موفقیت مذاکره کنند.
در ادامه آنچه در مورد خواستههای هر طرف میدانیم، آمده است.
طرح ۱۵ مادهای آمریکا شامل چیست؟
الجزیره و رسانههای خبری آمریکایی و اسرائیلی گزارش دادهاند که آمریکا یک طرح صلح ۱۵ مادهای را از طریق پاکستان به ایران ارسال کرده است که شامل یک ماه آتشبس در حالی که دو طرف در مورد شرایط پایان دادن به جنگ مذاکره میکنند، میشود.
گفته میشود که پاکستان، مصر و ترکیه برای برگزاری نشست صلح بین آمریکا و ایران در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، تا روز پنجشنبه فشار آوردهاند. جان هندن از الجزیره از واشنگتن گزارش داد:
«در حالی که دولت آمریکا برای مذاکرات صلح آماده میشود، برای جنگ نیز آماده میشود.»
هندن به استقرار احتمالی ۳۰۰۰ نیروی آمریکایی از لشکر ۸۲ هوابرد در خاورمیانه اشاره کرد.
هیچ یک از طرفهای درگیر – آمریکا، ایران، رژیم صهیونیستی یا کشورهای میانجی – جزئیات طرح ۱۵ مادهای را تأیید نکردهاند. اما کانال ۱۲ رژیم صهیونیستی آنچه را که گفته میشود اجزای این طرح است، منتشر کرد. بسیاری از این پیشنهادات با آنچه دولت ترامپ قبلاً درباره آن صحبت کرده بود، مطابقت دارد.
برخی از عناصر کلیدی گزارش شده عبارتند از:
- آتشبس ۳۰ روزه.
- برچیدن تأسیسات هستهای ایران در نطنز، اصفهان و فردو.
- تعهد دائمی ایران به عدم توسعه تسلیحات هستهای.
- تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده ایران به آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و تعهد ایران به اجازه نظارت آژانس بر تمامی عناصر زیرساختهای هستهای باقیمانده کشور. ایران همچنین نباید دیگر اورانیوم را در داخل کشور غنیسازی کند.
- محدودیتهایی بر برد و تعداد موشکهای ایران.
- پایان دادن به حمایت ایران از نیروهای مقاومت منطقهای.
- پایان دادن به حملات ایران به تأسیسات انرژی منطقهای.
- بازگشایی تنگه هرمز.
- لغو تمامی تحریمهای ظالمانه اعمال شده علیه ایران، همراه با پایان دادن به سازوکار سازمان ملل که اجازه اعمال مجدد تحریمها را میدهد.
- ارائه حمایت آمریکا برای تولید برق در نیروگاه هستهای غیرنظامی بوشهر ایران.
میزان موافقت رژیم صهیونیستی با مذاکرات آمریکا و ایران نامشخص است. روز چهارشنبه، ندا ابراهیم از الجزیره گفت که «پشت درهای بسته»، رژیم صهیونیستی با ۱۵ نکته مطرح شده توسط آمریکا موافق است، اما «نگران است که رئیسجمهور ترامپ چقدر برای دستیابی به آن مصالحه خواهد کرد».
ابراهیم گزارش داد: «آنها میترسند که این ۱۵ نکته بتواند به عنوان چارچوبی برای مذاکرات احتمالی عمل کند و یک آتشبس یک ماهه میتواند پیش از آن باشد… بنابراین رئیسجمهور ترامپ ممکن است بپذیرد که برخی از نکات او مورد توافق قرار گیرند اما نه همه آنها.»
مطالبات آمریکا از آغاز جنگ چگونه تغییر کرده است؟
برخی از مطالبات – مانند آنهایی که مربوط به برنامه هستهای ایران است – یکسان باقی ماندهاند.
در طول جنگ ۱۲ روزه بین ایران و رژیم صهیونیستی در ژوئن ۲۰۲۵، آمریکا به سایتهای هستهای نطنز، اصفهان و فردو حمله کرد. اینها تأسیسات غنیسازی هستند که در آنها اورانیوم میتواند تا سطوحی که – در تئوری – قادر به ساخت بمبهای اتمی هستند، غنیسازی شود.
بر اساس شرایط برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که ایران در سال ۲۰۱۵ با سایر کشورها توافق کرد، قبلاً متعهد شده بود که اورانیوم را فراتر از سطوح استفاده غیرنظامی غنیسازی نکند و تحت بازرسیهای دورهای قرار داشت. با این حال، ترامپ به طور یکجانبه آمریکا را سه سال بعد از آن توافق خارج کرد.
بوشهر، نیروگاهی که آمریکا میگوید در طرح ۱۵ مادهای خود به آن کمک خواهد کرد، در حدود ۷۵۰ کیلومتری جنوب تهران قرار دارد. این تنها نیروگاه هستهای تجاری ایران است که با اورانیوم تولید شده در روسیه کار میکند.
به نظر میرسد سایر اهداف آمریکا در طول جنگ تغییر کرده است. در حالی که آمریکا و رژیم صهیونیستی در طول جنگ ۱۲ روزه سال گذشته بر برنامه هستهای ایران متمرکز بودند، در جنگ کنونی برای تغییر نظام جمهوری اسلامی ایران فشار آوردهاند.
در اولین روز جنگ جاری در ۸ اسفندماه، رسانههای دولتی ایران تأیید کردند که رهبر معظم انقلاب، آیتالله علی خامنهای، در دفتر خود در تهران به شهادت رسیدهاند.
یک هفته بعد، مجتبی خامنهای، فرزند دوم رهبر فقید، به عنوان رهبر جدید ایران انتخاب شد، تصمیمی که واشنگتن از آن ناراضی بود.
پس از انتصاب رهبر جدید، ترامپ به انبیسی نیوز گفت: «فکر میکنم آنها اشتباه بزرگی مرتکب شدند. نمیدانم آیا این دوام خواهد آورد. فکر میکنم آنها اشتباه کردند.»
با این حال، هیچ اشارهای به تغییر نظام در طرح ۱۵ مادهای گزارش شده وجود ندارد.
ایران چگونه واکنش نشان داده است؟
رهبران ایران تأکید کردهاند که هیچ مذاکرهای بین واشنگتن و تهران در جریان نیست.
فرماندهی نظامی ایران میگوید نمیتواند با آمریکا که در طول مذاکرات جاری در دو سال گذشته دو بار به ایران حمله کرده است، مذاکره کند.
ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی ارشد فرماندهی مشترک نظامی ایران، روز چهارشنبه در تلویزیون دولتی ایران با تمسخر رئیسجمهور آمریکا گفت: «آیا سطح مبارزه درونی شما به مرحلهای رسیده است که شما [ترامپ] با خودتان مذاکره کنید؟»
«مردمی مانند ما هرگز نمیتوانند با مردمی مانند شما کنار بیایند.»
«همانطور که همیشه گفتهایم… هیچ کس مانند ما با شما معامله نخواهد کرد. نه اکنون. نه هرگز.»
ایران و رژیم صهیونیستی روز چهارشنبه به تبادل حملات ادامه دادند.
مطالبات ایران برای پایان دادن به جنگ چیست؟
در حالی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به صراحت اعلام کرده است که تمایلی به مذاکره با آمریکا ندارد، ایران شرایطی برای صلح دارد. در ۲۱ اسفندماه، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، شرایط ایران را برای پایان دادن به جنگ اعلام کرد.
پزشکیان در پستی در شبکه ایکس نوشت که با همتایان خود در روسیه و پاکستان صحبت کرده و «تعهد ایران به صلح» را تأیید کرده است.
پزشکیان نوشت: «تنها راه پایان دادن به این جنگ – که توسط رژیم صهیونیستی و آمریکا شعلهور شد – به رسمیت شناختن حقوق مشروع ایران، پرداخت غرامت و تضمینهای بینالمللی محکم علیه تجاوزات آینده است.»
گفته میشود که ایران همچنین خواهان لغو تمامی تحریمها علیه خود است.
علاوه بر این، پرس تیوی، رسانه دولتی ایران، به نقل از یک مقام ایرانی در آخر هفته گزارش داد که تهران به دنبال بسته شدن تمامی پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه و یک سازوکار قانونی جدید برای کنترل عبور و مرور از تنگه هرمز است که سلطه بالفعل ایران بر این آبراه را رسمیت بخشد.
با این حال، زیدون الکنانی از دانشگاه جورج تاون قطر در اوایل این ماه به الجزیره گفت که این جنگ برخی اختلافات بین سپاه پاسداران و رهبری سیاسی ایران را برجسته کرده است.
الکنانی گفت که پزشکیان تحت فشار اقتصادی و سیاسی، آمادگی خود را برای مذاکره در مورد پایان جنگ در صورت برآورده شدن مطالبات ایران نشان داده است. با این حال، او افزود، این یک جنگ حیاتی برای سپاه پاسداران است و به نظر میرسد این نیرو مایل است تا پایان بجنگد تا اطمینان حاصل کند که آمریکا و رژیم صهیونیستی هرگز دوباره به ایران حمله نخواهند کرد.
الکنانی گفت: «این اختلافات و شکافها [بین سپاه و رهبران سیاسی] حتی قبل از این جنگ نیز وجود داشت، اما اکنون ممکن است بیشتر به چشم بخورد، با توجه به این واقعیت که سپاه معتقد است حق دارد در رهبری این جنگ منطقهای پیشتاز باشد، به همین دلیل بسیاری از اظهارات و مواضع با مواضع رسمی پزشکیان در تضاد است.»
آیا مذاکرات میتواند انجام شود و تمرکز آنها بر چه خواهد بود؟
برخی ناظران معتقدند ایران ممکن است مایل به گفتوگو در سطح محدود باشد.
شبکه سیانان آمریکا روز سهشنبه به نقل از یک منبع ناشناس ایرانی گزارش داد که «تماسهایی» بین آمریکا و ایران صورت گرفته است نه «مذاکرات کامل».
این منبع افزود که ایران مایل است به پیشنهادات «پایدار» برای پایان دادن به درگیری گوش دهد.
سیانان به نقل از این منبع که همچنین افزود تحریمها باید از ایران برداشته شوند، گفت: «ایران آماده ارائه تمامی تضمینهای لازم است که هرگز تسلیحات هستهای توسعه نخواهد داد اما حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را دارد.»
ایران یکی از کشورهایی است که بیشترین تحریمها را در جهان تجربه کرده است.
در سال ۱۹۷۹، پس از سرنگونی شاه وابسته به آمریکا در ایران در یک انقلاب اسلامی به رهبری آیتالله روحالله خمینی، کشور پس از یک همهپرسی به جمهوری اسلامی تبدیل شد و آمریکا اولین تحریمهای خود را پس از بحران گروگانگیری سفارت تهران اعمال کرد.
این امر بر درآمدها، درآمدهای نفتی و هوانوردی در کشور تأثیر گذاشته است.
کارشناسان معتقدند که مذاکرات محتمل است، زیرا فشار بر ترامپ برای پایان دادن به جنگ در حال افزایش است. با این حال، آنها در مورد پیشبینی موفقیتآمیز بودن آنها محتاط هستند.
نادر حبیبی، اقتصاددان ایرانی-آمریکایی، روز سهشنبه به الجزیره گفت: «من احتمال مذاکرات را به دلایل مختلف ۶۰ درصد ارزیابی میکنم.»
حبیبی توضیح داد که هزینههای جنگ برای همه طرفها بالا بوده است. ترامپ با فشار کشورهای حاشیه خلیج فارس که از حملات ایران آسیب دیدهاند و همچنین شرکای اقتصادی بزرگ به دلیل تأثیر بر قیمتهای انرژی و بازارهای سهام، برای مهار جنگ روبرو است.
او همچنین با فشار رأیدهندگان روبروست که باید آنها را پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در نوامبر سال جاری راضی کند. نظرسنجیها به طور مداوم نشان دادهاند که اکثر آمریکاییها از جنگ علیه ایران حمایت نمیکنند.
رهبران ایران نیز علاوه بر تحمل تلفات و اختلالات عمده در داخل کشور، با فشار همسایگان خود برای توقف حملات به قلمرو و زیرساختهای انرژی در منطقه روبرو هستند.
حبیبی افزود که چندین کشور میانجی، مانند مصر، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه، توانستهاند کانالهای ارتباطی با مقامات ایرانی برقرار کنند. او گفت که این امر راه را برای مذاکرات هموار میکند.
«رژیم صهیونیستی و ایالات متحده انتظار یک جنگ کوتاه با مسیری به سوی فروپاشی نظام را داشتند. اکنون آنها در حال بازنگری انتظارات خود هستند و از هزینه بالای یک جنگ طولانیمدت که در آن ایران قادر به هدف قرار دادن اهداف در رژیم صهیونیستی است، آگاهند.»