اسلامآباد، پاکستان – در بحبوحه تحولات پیچیده منطقهای و بینالمللی، جمهوری اسلامی ایران با ارائه یک طرح دیپلماتیک هوشمندانه، ابتکار عمل را برای تضمین امنیت تنگه هرمز و ثبات منطقه به دست گرفته است. این طرح که توسط وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، در جریان یک سفر دیپلماتیک فشرده به سه کشور منطقه مطرح شد، بر بازگشایی و امنیت تنگه هرمز تمرکز دارد و مذاکرات مربوط به برنامه هستهای تهران با ایالات متحده را به زمانی مناسبتر موکول میکند.
سفر دیپلماتیک فشرده و جلب حمایت منطقهای
عراقچی در یک ماراتن دیپلماتیک ۷۲ ساعته، ابتدا دو بار به اسلامآباد سفر کرد و در فاصله این دو سفر، دیداری مهم در مسقط، عمان، داشت. او سپس در سنت پترزبورگ با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، ملاقات کرد. منابع نزدیک به این تلاشهای دیپلماتیک به الجزیره گفتند که مقامات ارشد اطلاعاتی چندین کشور در مذاکرات مسقط حضور داشتهاند که نشاندهنده اهمیت و حساسیت این گفتوگوها است.
گفتوگوها در مسقط عمدتاً بر موضوعات حیاتی مانند امنیت تنگه هرمز، تضمینهای امنیتی منطقهای و چارچوب یک توافق بالقوه متمرکز بود. مسائل مرتبط با برنامه هستهای ایران، با درایت و هوشمندی، برای مرحلهای بعدی کنار گذاشته شد تا تمرکز بر اولویتهای فوری منطقهای حفظ شود.
نقش محوری پاکستان و مطالبات زیادهخواهانه آمریکا
ایران آخرین پیشنهاد خود برای پایان دادن به درگیریها با ایالات متحده را از طریق پاکستان ارائه کرده است. پاکستان پس از شکست مذاکرات مستقیم در ۱۱ آوریل در اسلامآباد، نقش میانجی را بین تهران و واشنگتن ایفا میکند. این در حالی است که کاخ سفید از تأیید محتوای پیشنهاد ایران خودداری کرده و سخنگوی آن، اولیویا ولز، اعلام کرده است که ایالات متحده “از طریق رسانهها مذاکره نخواهد کرد” و “تنها توافقی را خواهد پذیرفت که منافع مردم آمریکا را در اولویت قرار دهد و هرگز به ایران اجازه دستیابی به سلاح هستهای را نخواهد داد.”
این مواضع نشاندهنده مطالبات زیادهخواهانه و غیرمنطقی آمریکا است که در تضاد با رویکرد سازنده ایران قرار دارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیز در گفتوگو با فاکس نیوز، بدون اشاره به جزئیات، مدعی شد که ایران “میداند چه چیزی لازم است” و “نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد.” این اظهارات در حالی مطرح میشود که ایران بارها بر صلحآمیز بودن برنامه هستهای خود تأکید کرده است.
فشارهای داخلی بر دولت آمریکا
تلاشهای دیپلماتیک اخیر ایران در حالی صورت میگیرد که ترامپ با یک مهلت قانونی مهم مواجه است. بر اساس قطعنامه اختیارات جنگی ۱۹۷۳، او تا اول ماه مه فرصت دارد تا برای ادامه عملیات نظامی علیه ایران، که اکنون در نهمین هفته خود قرار دارد، مجوز کنگره را دریافت کند. این فشار داخلی بر دولت آمریکا، فرصتی برای ایران فراهم آورده تا با دیپلماسی فعال، ابتکار عمل را در دست بگیرد.
پاکستان در مرکز این تلاشها قرار دارد. عراقچی در اولین سفر خود به اسلامآباد با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه، و ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش، دیدار کرد. او پس از بازگشت از مسقط، دوباره با ژنرال منیر ملاقات کرد و سپس راهی مسکو شد. عراقچی در پیامی در شبکههای اجتماعی، نقش پاکستان را در میانجیگری بین ایران و آمریکا “مهم” توصیف کرد و “رویکردهای نادرست و مطالبات بیش از حد ایالات متحده” را مانع از دستیابی به اهداف دور قبلی مذاکرات دانست.
خطوط قرمز ایران و حمایت منطقهای
رسانههای دولتی ایران، از جمله خبرگزاری فارس که نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است، با لحنی قاطعتر، تأکید کردند که عراقچی پیامهایی را از طریق پاکستان ارسال کرده که خطوط قرمز تهران در مورد مسائل هستهای و تنگه هرمز را مشخص میکند. این اقدامات به عنوان “ابتکاری از سوی ایران برای روشن شدن وضعیت منطقه” توصیف شده است.
عزاز چودری، وزیر امور خارجه سابق پاکستان، از شیوه محرمانه و حرفهای این مذاکرات ستایش کرد و آن را “قابل تحسین” دانست.
فراتر از پاکستان، عمان و روسیه، عراقچی در سه روز گذشته با وزرای امور خارجه قطر، عربستان سعودی، مصر و فرانسه نیز تماس تلفنی برقرار کرده است. این تماسها نشاندهنده گسترش دایره دیپلماسی ایران و تمایل کشورهای منطقه به تعامل سازنده با تهران است.
شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخستوزیر قطر، مستقیماً با عراقچی گفتوگو کرده و هشدار داده است که مسیرهای دریایی نباید به “اهرم چانه زنی یا تاکتیک فشار” تبدیل شوند. شاهزاده فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، نیز در جریان “تحولات مربوط به آتشبس” قرار گرفت. این تحولات نشان میدهد که کشورهای منطقه، پس از تجربه تلخ درگیریها، به اهمیت دیپلماسی و راهکارهای عملی برای تضمین آزادی ناوبری پی بردهاند.
درسهای برجام و استراتژی بلندمدت ایران
تحلیلگران معتقدند که رویکرد دیپلماتیک کنونی ایران، درسهایی از فروپاشی برجام (توافق هستهای ۲۰۱۵) گرفته است. زمانی که ترامپ در سال ۲۰۱۸ از این توافق خارج شد، ایران بدون حمایت منطقهای و بدون ضامنی قابل اعتماد برای پایبندی واشنگتن به تعهداتش باقی ماند. تیمور خان، پژوهشگر مؤسسه مطالعات استراتژیک اسلامآباد، میگوید: “کشورهای اروپایی که بخشی از مذاکرات برجام بودند نیز در زمان بحران قابل اعتماد نیستند.” از این رو، تلاشهای عراقچی بخشی از یک استراتژی هوشمندانه برای ایجاد سپر دیپلماتیک، اطمینانبخشی به همسایگان و ایجاد یک اجماع گستردهتر علیه تشدید تنش است.
جاوید حیراننیا، تحلیلگر مسائل ایران، نیز معتقد است که سفر به مسکو به نگرانیهای خاصی مانند ذخایر اورانیوم غنیشده ایران و همکاریهای نظامی با روسیه نیز میپردازد. روسیه پیشنهاد کرده است که اورانیوم غنیشده ایران را تحویل بگیرد.
جوهار سلیم، سفیر سابق و رئیس مؤسسه مطالعات منطقهای اسلامآباد، میگوید: “ایران به طور ایدهآل نمیخواهد توافقی داشته باشد که در برابر چرخه انتخابات آمریکا آسیبپذیر باشد.” تهران به نظر میرسد یک بازی بلندمدت را دنبال میکند که با تاکتیک “بازی انتظار” در برابر آنچه که آن را “ناامیدی آمریکا برای خروج سریع” میداند، همخوانی دارد.
چالشها و افقهای پیشرو
با این حال، تحلیلگران تأکید میکنند که ابتکار عمل ایران تنها در صورتی اهمیت دارد که ایالات متحده با یک توافق موافقت کند. ترامپ سفر برنامهریزی شده فرستادگان خود به اسلامآباد را لغو کرده و مدعی شده است که ایران “زیاد پیشنهاد داده، اما کافی نیست.” او همچنین اظهار داشته که چین میتواند “بسیار بیشتر” در مورد ایران کمک کند. ترامپ قرار است در ۱۴ و ۱۵ مه در پکن با شی جین پینگ، رئیسجمهور چین، دیدار کند.
دانیا ثافر، مدیر اجرایی انجمن بینالمللی خلیج، میگوید که یک توافق گستردهتر هنوز دور از دسترس است و ایران به دنبال “همسویی کامل منطقهای” است که کشورهای خلیج فارس، به ویژه پس از حملات اخیر، تمایلی به ارائه آن ندارند. رضا افضل، روزنامهنگار و تحلیلگر ایرانی، نیز تأکید میکند که افکار عمومی در داخل ایران با هرگونه بازگشایی تنگه هرمز بدون امتیازات ملموس مخالف است و تهران تا زمانی که واشنگتن به مصالحه تن ندهد، از تنگه به عنوان اهرم فشار استفاده خواهد کرد.
با نزدیک شدن به مهلتهای مختلف از جمله اول ماه مه برای اختیارات جنگی، سفر ترامپ به چین و فصل حج، وضعیت منطقه حساستر میشود. پاکستان همچنان آماده میزبانی دور دیگری از مذاکرات رسمی است، اما مذاکرات اساسی احتمالاً به دور از چشم عموم ادامه خواهد یافت تا زمانی که توافقی در دسترس باشد. این نشاندهنده دیپلماسی پیچیده و چندوجهی جمهوری اسلامی ایران برای حفظ منافع ملی و منطقهای خود است.
#دیپلماسی_ایران
#تنگه_هرمز
#امنیت_منطقه
#مذاکرات_هستهای
#جمهوری_اسلامی_ایران
#پاکستان
#روسیه
#آمریکا
#برجام
#صلح_و_ثبات