در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق آمریکا، تلاش میکرد ائتلافی از نیروی دریایی کشورها را برای گشایش اجباری تنگه هرمز تشکیل دهد، برخی کشورها به جای همراهی با واشنگتن، مستقیماً با ایران برای عبور امن کشتیهایشان مذاکره کردند. این رویداد، واقعیت جدیدی را به نمایش گذاشت: فارغ از نتایج نظامی، تهران تعیینکننده اصلی عبور و مرور در یکی از حیاتیترین آبراههای انرژی جهان است.
پاسخ قاطع ایران به تجاوزات
پس از حملات مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در ۸ اسفند و شهادت رهبر معظم انقلاب، آیتالله خامنهای، فرماندهی نظامی ایران با تمرکز بر قدرتمندترین اهرم خود – جغرافیای بینظیر ایران – پاسخ داد. کشورمان کنترل سواحل شمالی تنگه هرمز را در اختیار دارد؛ تنگهای که ۲۰ درصد از نفت خام و گاز طبیعی جهان از آن عبور میکند. این آبراه در باریکترین نقطه خود تنها ۳۳ کیلومتر عرض دارد و هر نیروی دریایی که قصد عبور از آن را داشته باشد، به هدفی آسان برای حملات دقیق ایران از سرزمین اصلی تبدیل میشود.
با توجه به ریسکگریزی شرکتهای بیمه، تنها چند حمله محدود به کشتیها در تنگه – یا حتی صرفاً تهدید به آن – کافی بود تا اعتماد بازار را تضعیف کرده و حق بیمهها را به شدت افزایش دهد و عملاً ترافیک دریایی را به فلج شدن بکشاند. از آغاز جنگ تاکنون، حدود ۲۰ کشتی مورد حمله قرار گرفتهاند.
آندریاس کریگ، استاد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، تأکید میکند: «ایران عملاً ثابت کرده است که شرایط عبور از تنگه را دیکته میکند. آنها اکنون نشان دادهاند که نگهبان این گلوگاه مهم هستند. این امر جایگاه ایران را در جغرافیای خلیج [فارس] ارتقا خواهد داد.» او افزود که این واقعیت جدید برای آینده قابل پیشبینی خواهد بود.
در همین حال، قیمت نفت خام به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسیده که بیش از ۲۰ درصد بالاتر از قیمتهای پیش از جنگ است و کشورها را مجبور به بزرگترین آزادسازی ذخایر اضطراری تاریخ کرده است. قیمت گاز نیز از زمان آغاز جنگ بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته است.
شکست توطئههای ترامپ
ترامپ در ابتدا ایده دستور به نیروی دریایی آمریکا برای اسکورت کشتیها از طریق این آبراه را مطرح کرد. سپس از برخی کشورها خواست تا کشتیهای جنگی بفرستند و به اعضای ناتو هشدار داد که اگر این متحدان در گشایش تنگه کمک نکنند، با آیندهای «بسیار بد» روبرو خواهند شد. اما این درخواست یا رد شد یا با پاسخهای مبهم مواجه گشت. ژاپن اعلام کرد برنامهای برای استقرار شناورهای دریایی ندارد. استرالیا اعزام کشتی را رد کرد. بریتانیا گفت که وارد جنگ گستردهتر نخواهد شد. آلمان نیز پیامی روشن فرستاد: «این جنگ ما نیست.»
برخی دیگر تصمیم به اقدام گرفتند – اما نه از نوعی که ترامپ درخواست کرده بود. روز شنبه، دو نفتکش گاز با پرچم هند پس از روزها مذاکره بین دهلی نو و تهران، از جمله تماس تلفنی بین نارندرا مودی، نخستوزیر هند و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، از تنگه عبور کردند. کشتیهایی از پاکستان، ترکیه و چین نیز از تنگه هرمز عبور کردهاند. فایننشال تایمز گزارش داده است که ایتالیا و فرانسه نیز برای توافق با ایران تماس گرفتهاند، اگرچه مقامات ایتالیایی چنین تماسی را رد کردهاند.
در همین حال، گروه ردیابی اطلاعات دریایی Windward اعلام کرد که در حالی که ترافیک در تنگه در روز سهشنبه ۹۷ درصد کمتر از حد متوسط بود، تعداد فزایندهای از کشتیها از آبهای سرزمینی ایران عبور کردهاند که نشان میدهد تهران اجازه «ترانزیت مبتنی بر مجوز» را میدهد.
«تصمیم با ماست»
سابقه اسکورت کاروانها توسط نیروی دریایی آمریکا در تنگه به جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ بازمیگردد. اما کارشناسان میگویند سناریوی امروز متفاوت است. در آن زمان، آمریکا، در حالی که از صدام حسین حمایت میکرد، طرف مستقیم درگیری نبود. ایران هنوز در روند پس از انقلاب برای تثبیت قدرت بود و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به هیچ وجه به اندازه امروز سازمانیافته نبود.
امروز، ایران پهپادهایی دارد که کارخانههایش قادر به تولید در مقیاس وسیع هستند و از آنها استفاده کرده است. نیروهای ایرانی همچنین میتوانند از قایقهای کوچک برای حمله به نفتکشها، استقرار مین و درگیر شدن در سایر تاکتیکهای چریکی استفاده کنند. در حالی که گزارشهای متناقضی در مورد اینکه آیا ایران مین در تنگه قرار داده است وجود دارد، کارشناسان میگویند این یک اقدام غیرمولد برای تهران خواهد بود زیرا عبور و مرور هر کشتی – از جمله کشتیهای ایرانی – را مختل میکند و قدرت انتخاب را از تهران سلب میکند.
مقامات ایرانی از مزیت جغرافیایی خود آگاه هستند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه در اشاره به اینکه چه کسی اجازه استفاده از تنگه را خواهد داشت، گفت: «این تصمیم با نیروهای نظامی ماست.»
شخصیتهای حامی دولت به طور فزایندهای تنگه هرمز را به عنوان ابزاری استراتژیک برای چانهزنی فراتر از خود جنگ معرفی میکنند و پیشنهاد میدهند که این آبراه میتواند برای دریافت غرامت، لغو تحریمها یا امتیازات اقتصادی گستردهتر پس از جنگ مورد استفاده قرار گیرد. این مطلب را حمیدرضا عزیزی، کارشناس ایران و همکار مدعو در موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیتی، در شبکه X (توئیتر سابق) مطرح کرد.
حملات اخیر به نظر میرسد نشان میدهد که ایران میخواهد فشار خود را بر بازار انرژی افزایش دهد.
روز سهشنبه، یک حمله پهپادی باعث آتشسوزی در بندر فجیره، تنها پایانه صادرات نفت خام امارات متحده عربی شد. این بندر در خارج از ورودی شرقی تنگه هرمز قرار دارد و صادرات آن را از این تنگه بینیاز میکند. انصارالله یمن که مورد حمایت ایران هستند، نیز میتوانند با مختل کردن تنگه بابالمندب، قیمت نفت را بیشتر تحت فشار قرار دهند. این امر آمریکا را مجبور میکند تا در چندین صحنه دریایی عملیات کند. تاکنون، انصارالله چنین حملاتی را انجام ندادهاند، اما این ماه اعلام کردند که در هر لحظه آماده حمله هستند.
با این حال، آمریکا بر اعمال حداکثر فشار بر تهران و وادار کردن آن به گشایش تنگه هرمز متمرکز است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، فرماندهی رزمی ارتش آمریکا مسئول عملیات در خاورمیانه، اوایل چهارشنبه اعلام کرد که نیروهایش از ۲۲۷۰ کیلوگرم (۵۰۰۰ پوند) مهمات سنگرشکن علیه سایتهای موشکی ضد کشتی در امتداد خط ساحلی ایران در نزدیکی تنگه هرمز استفاده کردهاند.
ترامپ همچنین دستور داده است که کشتیهای آبیخاکی حامل هزاران تفنگدار دریایی آمریکا به خاورمیانه حرکت کنند و برخی کارشناسان معتقدند که آمریکا ممکن است تلاش کند جزیره خارگ، قطعه کوچکی از زمین در شمال خلیج [فارس] که ۹۰ درصد نفت خام ایران از آن صادر میشود، را تصرف کند. آمریکا قبلاً آنچه را که سایتهای نظامی در این جزیره خوانده بود، بمباران کرده است.
کریگ میگوید، با این حال، چنین عملیاتی ممکن است تأثیر کمی در وادار کردن ایران به گشایش تنگه هرمز داشته باشد. این جزیره ۵۰۰ کیلومتر از تنگه فاصله دارد و اگر آمریکا کنترل آن را به دست گیرد، تفنگداران دریایی آمریکا را در معرض آتش ایران قرار خواهد داد. اگر ایران ببیند که پایانه کلیدی آن تصرف شده است، میتواند تصمیم بگیرد که تنگه را به طور کامل مینگذاری کند و دلایل کمتری برای اجازه عبور برخی کشتیها داشته باشد.
کریگ اظهار داشت: «مسئله تنگه هرمز واقعاً یک مسئله نظامی نیست… این یک مسئله بازار است و اعتماد را نمیتوان با ارتش بازگرداند. اعتماد فقط از طریق دیپلماسی قابل بازسازی است.»
#تنگه_هرمز #اقتدار_ایران #سیاست_خارجی #جمهوری_اسلامی #ترامپ #آمریکا #نفت #امنیت_منطقه #دیپلماسی #مقاومت