پس از راهاندازی موفقیتآمیز تنها پالایشگاه نفتی فعال نیجریه در سال ۲۰۲۴، «علیکو دانگوته»، تاجر میلیاردر آفریقایی، اکنون نگاه خود را به شرق آفریقا دوخته است تا پروژه مگاپالایشگاه دیگری را در آنجا کلید بزند.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که کشورهای آفریقایی به دنبال راههایی برای تضمین امنیت انرژی خود هستند. این تلاشها پس از اختلالات گسترده جهانی در پی جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و متعاقب آن، بسته شدن تنگه هرمز توسط تهران – که حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی جهان از آن عبور میکند – شدت گرفته است.
دانگوته، ثروتمندترین مرد آفریقا، با آغاز به کار پالایشگاه جدید خود در ایالت لاگوس نیجریه، یکی از برندگان این تحولات بود. این پالایشگاه در ماه مارس، همزمان با تشدید جنگ علیه ایران و افزایش سرسامآور قیمت جهانی نفت، شروع به فروش مقادیر زیادی نفت خام در سراسر قاره کرد.
در حال حاضر، غرب، جنوب و شرق آفریقا عمدتاً به واردات فرآوردههای نفتی پالایششده از خاورمیانه متکی هستند، به این معنی که به شدت در برابر اختلالات در آن منطقه آسیبپذیرند. همسایگان نیجریه – کامرون، توگو، غنا و حتی تانزانیا در شرق – از جمله کشورهایی هستند که با کاهش عرضه از خاورمیانه، به نیجریه روی آوردهاند.
تا پایان ماه مارس، این پالایشگاه با ظرفیت تولید ۶۵۰,۰۰۰ بشکه در روز، گزارش داد که از خارج از قاره نیز سفارش دریافت میکند، به ویژه برای سوخت جت که به شدت کمیاب شده و منجر به لغو صدها پرواز در مناطق مختلف شده بود.
تحلیلگران میگویند که عرضه از پالایشگاه دانگوته، تأثیر جنگ را از نظر تأمین سوخت برای نیجریه و کشورهای همسایه کاهش داده است. نیجریه بزرگترین تولیدکننده نفت آفریقا است و پروژه ۱۹ میلیارد دلاری لاگوس در حال حاضر بزرگترین پالایشگاه تکخطی جهان محسوب میشود. این پالایشگاه در فوریه ۲۰۲۶، همان ماهی که جنگ با ایران آغاز شد، به ظرفیت کامل تولید رسید.
نیجریه هیچ پالایشگاه دولتی فعالی ندارد، بنابراین پالایشگاه دانگوته اکنون این کشور را در موقعیت صادرکننده خالص سوخت جت و دیزل قرار میدهد.
چرا ظرفیت پالایش بیشتر در آفریقا برای این قاره اهمیت دارد؟
«دومبی اولووله»، تحلیلگر شرکت اطلاعاتی «استیرز» مستقر در لاگوس، به الجزیره گفت: «صادرات بیشتر نفت خام و سپس واردات فرآوردههای پالایششده، گران است و آفریقا را در موضع ضعف قرار میدهد.»
تولید نفت بیشتر در داخل قاره به معنای کاهش قیمت سوخت، کاهش هزینههای حملونقل و دسترسی بیشتر به انرژی برای مردم و کسبوکارها خواهد بود. همچنین به معنای دسترسی بیشتر به محصولات جانبی مانند کود برای کشاورزان یا پتروشیمی برای تولیدکنندگان است.
اولووله افزود: «دانگوته نشان داده است که یک گزینه تأمین انرژی درونقارهای پایدار و مقیاسپذیر ممکن است – و این اثبات مفهوم اهمیت فوقالعادهای دارد. این نشاندهنده یک باور قارهای رو به رشد است که آفریقا میتواند نیازهای خود را برآورده کند و این دیگر یک آرزوی واهی نیست.»
برنامه دانگوته برای پالایشگاه شرق آفریقا چیست؟
در ماه آوریل، «ویلیام روتو»، رئیسجمهور کنیا، اعلام کرد که کشورهای شرق آفریقا در حال مذاکره برای ساخت یک پالایشگاه نفتی مشترک در بندر تانگا تانزانیا هستند که ظرفیتی مشابه عملیات دانگوته در لاگوس خواهد داشت.
روتو در یک رویداد تجاری در نایروبی در ماه آوریل که دانگوته نیز در آن حضور داشت، گفت: «ما دیگر نمیخواهیم گروگان تنگه هرمز باشیم. ما نمیخواهیم گروگان جنگهایی باشیم که توسط دیگران آغاز میشوند. ما منابع خود را اینجا داریم و میگوییم که از منابع آفریقایی خود برای صنعتی کردن منطقه خود استفاده خواهیم کرد.» این اظهارات به وضوح بر لزوم استقلال از قدرتهای خارجی و خودکفایی منطقهای تأکید دارد.
با این حال، دانگوته در مصاحبهای با فایننشال تایمز در روز یکشنبه، اظهار داشت که ترجیح میدهد عملیات جدید را در کنیا و نه تانزانیا بسازد. این میلیاردر به روزنامه بریتانیایی گفت: «من بیشتر به مومباسا تمایل دارم زیرا مومباسا بندر بسیار بزرگتر و عمیقتری دارد. کنیاییها بیشتر مصرف میکنند. اقتصاد بزرگتری است.» او افزود: «توپ در دست رئیسجمهور روتو است… هرچه رئیسجمهور روتو بگوید، همان را انجام خواهم داد.» او هزینههای ساخت را بین ۱۵ تا ۱۷ میلیارد دلار پیشبینی کرده است.
اما اولووله هشدار داد که ورود به شرق آفریقا، که چشمانداز تجاری بسیار متفاوتی با غرب آفریقا دارد، میتواند چالشبرانگیز باشد. او گفت: «دانگوته ثابت کرده است که میتواند در مقیاس بزرگ بسازد. آزمون شرق آفریقا این خواهد بود که آیا میتواند چشمانداز سیاسی و لجستیکی یک بازار چند کشوری و پراکنده را نیز مدیریت کند.»
چرا کشورهای آفریقایی در حال حاضر نفت بیشتری تولید نمیکنند؟
بر اساس گزارش اتحادیه آفریقا در سال ۲۰۲۲، با وجود ذخایر قابل توجه نفت خام، کشورهای آفریقایی تنها حدود ۴۴ درصد از کل نفت مصرفی خود را پالایش میکنند و بقیه را وارد میکنند. تولیدکنندگان اصلی نفت پالایششده الجزایر، مصر و آفریقای جنوبی هستند. حدود ۲۱ پالایشگاه در شمال آفریقا وجود دارد. جنوب آفریقا هفت پالایشگاه دیگر و غرب آفریقا ۱۴ پالایشگاه دارد. با این حال، بیشتر پالایشگاهها در این دو منطقه یا فعال نیستند یا کمتر از ظرفیت خود تولید میکنند.
تنها پالایشگاه موجود در شرق آفریقا در مومباسا قرار دارد، اما در سال ۲۰۱۳ به دلیل ترکیبی از سیاستهای کند دولتی و خروج سرمایهگذاران که آن را از نظر تجاری غیرقابل توجیه میدانستند، از کار افتاد.
در حال حاضر، هیچ ظرفیت پالایشی در شرق آفریقا وجود ندارد، با وجود اینکه این منطقه حدود ۴.۷ میلیارد بشکه ذخایر نفت خام دارد که عمدتاً در اوگاندا، سودان جنوبی، کنیا و جمهوری دموکراتیک کنگو قرار دارد. کنیا در سال ۲۰۲۵، ۴۰ میلیون بشکه نفت وارد کرد. این کشور به طور منظم از امارات، عربستان سعودی، هند و عمان نفت خریداری میکند که همه اینها تحت تأثیر بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران قرار گرفتهاند.
خود نیجریه بزرگترین تولیدکننده خالص نفت خام آفریقا با ظرفیت ۱.۵ تا ۱.۶ میلیون بشکه در روز است. این کشور از سال ۲۰۱۹ به طور معنیداری پالایش نکرده است.
پالایشگاههای محلی چه تفاوتی برای کشورهای آفریقایی ایجاد خواهند کرد؟
اولووله، تحلیلگر، گفت: «صادرات بیشتر نفت خام و سپس واردات فرآوردههای پالایششده، گران است و آفریقا را در موضع ضعف قرار میدهد.»
پالایش بیشتر نفت در قاره به معنای کاهش قیمت پمپ بنزین، کاهش هزینههای حملونقل و دسترسی بیشتر به انرژی برای مردم و کسبوکارها خواهد بود. همچنین به معنای دسترسی بیشتر به محصولات جانبی مانند کود برای کشاورزان یا پتروشیمی برای تولیدکنندگان است.
اولووله گفت: «دانگوته نشان داده است که یک گزینه تأمین انرژی درونقارهای پایدار و مقیاسپذیر ممکن است – و این اثبات مفهوم اهمیت فوقالعادهای دارد. این نشاندهنده یک باور قارهای رو به رشد است که آفریقا میتواند نیازهای خود را برآورده کند و این دیگر یک آرزوی واهی نیست.»
در مورد نیجریه، پالایشگاه دانگوته هنوز فشارهای موجود را کاهش نداده است. به عنوان مثال، خطوط هوایی محلی از پرداخت قیمتهای بالا برای سوخت جت حتی با بهبود عرضه داخلی شکایت کردهاند. تحلیلگران میگوینند که این ممکن است به دلیل حذف یارانههای سوخت توسط دولت نیجریه در سال ۲۰۲۳ باشد. بوروکراسی در شرکت ملی نفت نیز پالایشگاه دانگوته را مجبور به واردات نفت خام کرد.
با این حال، اولووله گفت که این پالایشگاه به «بازار شفافتر و رقابتیتر» کمک میکند و نتایج باید در نهایت خود را نشان دهند.
کشورهای دیگر نیز در حال پیشرفت هستند. هفته گذشته، پالایشگاه ۴۷۰ میلیون دلاری «کابیندا» آنگولا شروع به تأمین بازارهای داخلی و خارجی کرد. این پروژه عمدتاً متعلق به شرکت «جمکورپ کپیتال» بریتانیا است و ظرفیت ۳۰,۰۰۰ بشکه در روز دارد و برنامهریزی شده است که تا پایان سال ۲۰۲۶ دو برابر شود.
پالایشگاه برنامهریزی شده دانگوته در کنیا، در صورت تکمیل، میتواند به کاهش وابستگی شرق آفریقا به خاورمیانه نیز کمک کند.
یک پروژه پالایشگاه جداگانه با بودجه دولتی در منطقه «هویما» اوگاندا نیز در دست اجرا است. مقامات انتظار دارند این پروژه در سال ۲۰۲۹ با ظرفیت ۶۰,۰۰۰ بشکه در روز شروع به کار کند. این پالایشگاه توسط خط لوله نفت خام شرق آفریقا (EACOP) اوگاندا-تانزانیا تغذیه خواهد شد، پروژهای در حال انجام که نفت خام را از دریاچه آلبرت اوگاندا به بندر تانگا تانزانیا منتقل خواهد کرد.
اوگاندا همچنین قصد دارد دیزل، سوخت جت، نفت سفید و گاز مایع (LPG) تولید کند.
با برنامههای بزرگ در دست اجرا، اولووله میگوید اکنون وظیفه دولتهای آفریقایی است که محیطهای تجاری مناسبی برای بخش خصوصی ایجاد کنند.
او گفت: «دانگوته در را باز کرده است. سوال اکنون این است که آیا نهادها و دولتهای آفریقایی از آن عبور خواهند کرد؟»
#خودکفایی_انرژی #آفریقا #پالایشگاه_نفت #مومباسا #استقلال_اقتصادی #توسعه_آفریقا #امنیت_انرژی #همکاری_منطقهای #دانگوته #اقتصاد_آفریقا