Afrika’nın Enerji Güvenliği Arayışı: Dangote’den Doğu Afrika’ya Yeni Rafineri Hamlesi
Nijerya’nın 2024’te faaliyete geçen tek petrol rafinerisini başarıyla hayata geçiren milyarder iş insanı Aliko Dangote, son raporlara göre bir sonraki mega rafineri projesi için gözünü Doğu Afrika’ya dikti.
Bu hamle, ABD ve İsrail’in İran’a karşı savaşı ve Tahran’ın dünya petrol ve doğalgazının yaklaşık yüzde 20’sinin taşındığı Hürmüz Boğazı’nı kapatmasıyla yaşanan büyük küresel aksaklıkların ardından Afrika ülkelerinin enerjiyi daha güvenli hale getirmenin yollarını aktif olarak aradığı bir döneme denk geliyor.
Afrika’nın en zengin adamı Dangote, Mart ayında İran’a karşı savaşın tırmanması ve küresel petrol fiyatlarının fırlamasıyla, Nijerya’nın ticari Lagos Eyaleti’nde bulunan yeni faaliyete geçen rafinerisinin kıta genelinde büyük hacimlerde ham petrol satmaya başlamasıyla bu durumdan kazançlı çıkanlardan biri oldu.
Şu anda Batı, Güney ve Doğu Afrika, rafine edilmiş petrol ürünlerini ağırlıklı olarak Orta Doğu’dan ithal etmeye bağımlı; bu da onları oradaki aksaklıklara karşı oldukça savunmasız hale getiriyor.
Nijerya’nın komşuları – Kamerun, Togo, Gana ve hatta daha doğudaki Tanzanya – Orta Doğu’dan gelen tedariklerin kurumasıyla Nijerya’ya yönelen ülkeler arasında yer alıyor.
Günde 650.000 varil (bpd) üretim kapasitesine sahip rafineri, Mart ayı sonunda kıta dışından da, özellikle yüzlerce uçuşun iptal edildiği bölgelerde ciddi şekilde kıt olan jet yakıtı için siparişler aldığını bildirdi.
Analistler, Dangote’nin rafinerisinden gelen tedarikin, Nijerya ve komşu ülkeler için yakıt tedariki açısından savaşın etkisini hafiflettiğini belirtiyor.
Nijerya, Afrika’nın en büyük petrol üreticisidir ve Lagos’taki 19 milyar dolarlık proje, şu anda dünyanın en büyük tek hatlı rafinerisidir; yani birden fazla ünite yerine tek bir işleme hattı kullanır. Ancak İran’la savaşın başladığı Şubat 2026’da tam üretim kapasitesine ulaştı.
Nijerya’nın işlevsel bir devlete ait rafinerisi bulunmadığından, Dangote’nin rafinerisi ülkeyi jet yakıtı ve dizel net ihracatçısı konumuna getiriyor.
Afrika İçin Daha Fazla Rafineri Kapasitesi Neden Önemli?
Dangote’nin Doğu Afrika rafinerisi için planı nedir?
Nisan ayında Kenya Devlet Başkanı William Ruto, Doğu Afrika ülkelerinin Tanzanya’nın Tanga limanında, Dangote’nin Lagos’taki operasyonuna benzer kapasitede ortak bir petrol rafinerisi inşa etmek için görüşmelerde bulunduğunu duyurdu.
Ruto, Nisan ayında Dangote’nin de katıldığı bir Nairobi iş etkinliğinde, “Artık Hürmüz Boğazı tarafından rehin tutulmak istemiyoruz” dedi.
“Başkaları tarafından başlatılan savaşlar yüzünden rehin kalmak istemiyoruz. Kaynaklarımız burada ve bölgemizi sanayileştirmek için Afrika kaynaklarımızı kullanacağımızı söylüyoruz.”
Ancak Dangote, Pazar günü Financial Times’a verdiği röportajda, yeni operasyonu Tanzanya yerine Kenya’da kurmayı tercih edeceğini söyledi.
Milyarder İngiliz gazetesine, “Mombasa’ya daha çok yöneliyorum çünkü Mombasa çok daha büyük, daha derin bir limana sahip” dedi.
“Kenyalılar daha fazla tüketiyor. Daha büyük bir ekonomi” diyen Dangote, “top Başkan Ruto’nun elinde… Başkan Ruto ne derse onu yapacağım” diye ekledi.
İnşaat maliyetlerini 15 milyar ila 17 milyar dolar arasında tahmin ediyor.
Ancak Lagos merkezli istihbarat firması Stears’tan analist Dumebi Oluwole, Al Jazeera’ye yaptığı açıklamada, Batı Afrika’dan çok farklı bir ticari manzaraya sahip olan Doğu Afrika’ya girmenin bir zorluk olabileceğini belirtti.
Oluwole, “Dangote [operasyonunun] büyük ölçekte inşa edebileceğini kanıtladı” dedi. “Doğu Afrika testi, parçalanmış, çok ülkeli bir pazarın siyasi ve lojistik manzarasında da gezinebilip gezinebeyeceği olacak.”
Afrika Ülkeleri Neden Daha Fazla Petrol Üretmiyor?
Büyük ham petrol rezervlerine sahip olmasına rağmen, 2022 Afrika Birliği raporuna göre Afrika ülkeleri toplam tüketilen petrolün sadece yaklaşık yüzde 44’ünü kendileri rafine ediyor, geri kalanını ithalat oluşturuyor.
Rafine petrolün en büyük üreticileri Cezayir, Mısır ve Güney Afrika’dır. Kuzey Afrika’da yaklaşık 21 rafineri bulunmaktadır.
Güney Afrika’da yedi, Batı Afrika’da ise 14 rafineri daha var. Ancak, iki bölgedeki çoğu rafineri ya çalışmıyor ya da donatıldıkları kapasitenin altında üretim yapıyor.
Doğu Afrika’nın mevcut tek rafinerisi Mombasa’da bulunuyordu, ancak yavaş hükümet politikaları ve ticari olarak uygun görmeyen yatırımcıların çekilmesi nedeniyle 2013 yılında faaliyetini durdurdu.
Afrika Birliği’ne göre, başta Uganda, Güney Sudan, Kenya ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde olmak üzere bölgede yaklaşık 4,7 milyar varil ham petrol rezervi olmasına rağmen, Doğu Afrika’da şu anda hiç rafineri kapasitesi bulunmuyor.
Kenya, 2025 yılında 40 milyon varil petrol ithal etti. Düzenli olarak BAE, Suudi Arabistan, Hindistan ve Umman’dan petrol alıyor ve bu ülkelerin hepsi İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından etkilenmişti.
Nijerya’nın kendisi, 1,5 milyon ila 1,6 milyon bpd kapasitesiyle Afrika’nın en büyük net ham petrol üreticisidir. Ülke, 2019’dan beri anlamlı bir şekilde rafine etme yapmadı.
Yerel Rafineriler Afrika Ülkeleri İçin Ne Fark Yaratacak?
Analist Oluwole, ham petrolünün çoğunu ihraç edip sonra rafine ürünleri ithal etmenin pahalı olduğunu ve Afrika’yı dezavantajlı duruma düşürdüğünü belirtti.
Kıtada daha fazla petrolün rafine edilmesi, teorik olarak daha düşük benzin pompa fiyatları, daha düşük ulaşım maliyetleri ve insanlar ve işletmeler için daha fazla enerji anlamına gelecektir. Ayrıca, çiftçiler için gübre gibi yan ürünlere veya üreticiler için petrokimyasallara daha fazla erişim sağlayacaktır.
Oluwole, “Dangote, uygulanabilir, ölçeklenebilir, kıta içi bir enerji tedarik seçeneğinin mümkün olduğunu gösterdi – bu konsept kanıtı son derece önemlidir” dedi.
“Bu, Afrika’nın kendine yetebileceğine dair artan bir kıtasal inancı yansıtıyor ve bunun artık bir hayal olmadığını gösteriyor” diye ekledi.
Ancak Nijerya örneğinde, Dangote’nin rafinerisi henüz baskıları hafifletmedi. Örneğin, yerel havayolları, yerel tedariklerin iyileşmesine rağmen jet yakıtı için yüksek fiyatlar ödemek zorunda kalmaktan şikayetçi oldu. Analistler, bunun Nijerya hükümetinin 2023’te yakıt sübvansiyonlarını kaldırmasından kaynaklanabileceğini belirtiyor. Devlet petrol şirketindeki bürokrasi de Dangote’nin rafinerisini ham petrol ithal etmeye zorladı.
Yine de rafineri, “daha şeffaf ve rekabetçi bir piyasaya” katkıda bulunuyor diyen Oluwole, sonuçların sonunda görüleceğini ekledi.
Diğer ülkeler de adım atıyor. Geçen hafta, Angola’nın 470 milyon dolarlık Cabinda rafinerisi hem iç hem de dış pazarlara tedarik sağlamaya başladı. Proje ağırlıklı olarak Birleşik Krallık’ın Gemcorp Capital’ine ait ve 30.000 bpd kapasiteye sahip olup, 2026 sonuna kadar iki katına çıkarılması planlanıyor.
Dangote’nin Kenya’da planladığı rafineri, tamamlandığı takdirde Doğu Afrika’nın Orta Doğu’ya olan bağımlılığını azaltmaya da yardımcı olabilir.
Uganda’nın Hoima bölgesinde ayrı, hükümet tarafından finanse edilen bir rafineri projesi de yapım aşamasındadır. Yetkililer, projenin 2029’da faaliyete geçtiğinde 60.000 bpd rafine edebileceğini bekliyor. Uganda’nın Albert Gölü’nden Tanzanya’nın Tanga Limanı’na ham petrol taşıyacak olan devam eden bir proje olan ortak Uganda-Tanzanya Doğu Afrika Ham Petrol Boru Hattı (EACOP) tarafından beslenecektir.
Uganda ayrıca dizel, jet yakıtı, gazyağı ve Sıvılaştırılmış Petrol Gazı (LPG) üretmeyi planlıyor.
Büyük planlar varken, Oluwole şimdi özel sektör için elverişli iş ortamları yaratmanın Afrika hükümetlerine kaldığını söylüyor.
“Dangote kapıyı açtı” dedi. “Şimdi soru, Afrika kurumları ve hükümetlerinin bu kapıdan geçip geçmeyeceği.”
#AfrikaEnerji #PetrolRafinerisi #AlikoDangote #Mombasa #DoğuAfrika #EnerjiGüvenliği #Nijerya #AfrikaEkonomisi #PetrolPiyasası #KıtalararasıTicaret