در حالی که تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به جمهوری اسلامی ایران وارد چهارمین هفته خود شده است، فشار بر بازارهای نفت و گاز به دلیل اختلالات شدید در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و همچنین حملات به تأسیسات کلیدی انرژی در منطقه خلیج فارس و اطراف آن رو به افزایش است.
در شرایط عادی، ۲۰ درصد از نفت و گاز جهان از تولیدکنندگان در خلیج فارس از طریق تنگه هرمز – تنها مسیر از خلیج فارس به اقیانوس آزاد – از جمله ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز، ارسال میشود.
برای جبران کمبود ناشی از بسته شدن این آبراه استراتژیک، کشورهای خاورمیانه در حال بررسی مسیرهای جایگزین برای صادرات انرژی خود هستند.
در این گزارش تحلیلی، سه خط لوله اصلی در خاورمیانه را بررسی میکنیم که تولیدکنندگان ممکن است امید خود را به آنها بسته باشند و ارزیابی میکنیم که آیا آنها میتوانند این شکاف را پر کنند.
تحولات اخیر در تنگه هرمز
در تاریخ ۲ مارس، دو روز پس از آغاز حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، ابراهیم جباری، مشاور ارشد فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعلام کرد که تنگه هرمز «بسته» شده است. وی هشدار داد که اگر هر کشتی تلاش کند از این مسیر عبور کند، سپاه پاسداران و نیروی دریایی «آن کشتیها را به آتش خواهند کشید». از آن زمان، تردد از طریق تنگه بیش از ۹۵ درصد کاهش یافته است.
مقامات ایرانی اخیراً اعلام کردهاند که تنگه به طور کامل بسته نیست – مگر برای کشتیهای متعلق به آمریکا، رژیم صهیونیستی و کسانی که با آنها همکاری میکنند – اما آنها همچنین قوانین جدیدی را وضع کردهاند. هر کشتی باید برای عبور از این آبراه باریک، موافقت تهران را کسب کند.
در نتیجه، طی دو هفته گذشته، کشورها برای توافق با ایران جهت تضمین عبور ایمن، تلاش کردهاند و تعداد کمی از تانکرهای عمدتاً با پرچم هند، پاکستان و چین اجازه عبور یافتهاند.
روز پنجشنبه، انور ابراهیم، نخستوزیر مالزی، از تهران به دلیل اعطای «مجوز زودهنگام» به کشتیهای مالزیایی برای عبور از تنگه تشکر کرد.
در همین حال، حدود ۲۰۰۰ کشتی با پرچم کشورهای دیگر در دو سوی این آبراه متوقف شدهاند.
کدام خطوط لوله نفتی میتوانند به عنوان مسیرهای جایگزین عمل کنند؟
تنها جایگزین برای حمل و نقل دریایی نفت، انتقال آن از طریق خطوط لوله زمینی یا زیر دریا است. سه خط لوله نفتی میتوانند به عنوان راههایی برای دور زدن تنگه هرمز عمل کنند، از جمله:
خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی
خط لوله شرق-غرب که با نام «پترولاین» نیز شناخته میشود، توسط غول نفتی سعودی آرامکو اداره میشود. آرامکو یکی از بزرگترین شرکتهای جهان با ارزش بازار بیش از ۱.۷ تریلیون دلار و درآمد سالانه ۴۸۰ میلیارد دلار است. این غول نفتی ۱۲ درصد از تولید جهانی نفت را با ظرفیت بیش از ۱۲ میلیون بشکه در روز (bpd) کنترل میکند.
این خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری (۷۴۵ مایلی) از مرکز فرآوری نفت بقیق در نزدیکی خلیج فارس در عربستان سعودی تا بندر ینبع در دریای سرخ در سوی دیگر کشور امتداد دارد.
با این حال، این خط لوله ظرفیت کافی برای جبران کامل بسته شدن تنگه هرمز را ندارد.
بر اساس دادههای سازمان ملل متحد، در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز از طریق تنگه هرمز عبور کرده است. نفت خام و میعانات گازی ۱۴ میلیون بشکه در روز و فرآوردههای نفتی ۶ میلیون بشکه در روز باقیمانده را تشکیل میدادند.
خط لوله شرق-غرب ظرفیت انتقال تا ۷ میلیون بشکه در روز را دارد. در ۱۰ مارس، آرامکو اعلام کرد که حدود ۵ میلیون بشکه در روز میتواند برای صادرات در دسترس باشد، در حالی که بقیه میتواند پالایشگاههای محلی را تامین کند.
از زمان آغاز تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در ۲۸ فوریه، عربستان سعودی جریان نفت خود را از طریق این خط لوله افزایش داده است. بر اساس دادههای شرکت تحلیلی Kpler، در ژانویه و فوریه، به طور متوسط ۷۷۰ هزار بشکه در روز از طریق این خط لوله جریان داشت. تا روز سهشنبه، این میزان به طور متوسط به ۲.۹ میلیون بشکه در روز افزایش یافته بود.
با این حال، استفاده از خط لوله سعودی همچنان خطراتی را به همراه دارد.
انصارالله یمن، گروه مقاومت یمنی که حملات آنها به کشتیها در دریای سرخ باعث هرج و مرج در کشتیرانی جهانی در طول جنگ نسلکشی رژیم صهیونیستی در غزه از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ شد، میتوانند بابالمندب را هدف قرار دهند؛ تنگهای که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل میکند.
یک رهبر ناشناس انصارالله به خبرگزاری رویترز گفت که نیروهای یمنی همچنان آماده حمله مجدد به دریای سرخ در همبستگی با تهران هستند. این خبرگزاری روز پنجشنبه گزارش داد:
«ما با تمام گزینهها آمادگی کامل نظامی داریم. در مورد جزئیات دیگر مربوط به تعیین ساعت صفر، این به رهبری واگذار شده است و ما تحولات را رصد و پیگیری میکنیم و زمان مناسب برای اقدام را خواهیم دانست.»
بابالمندب خروجی جنوبی دریای سرخ است که بین یمن در شبهجزیره عربستان و جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا قرار دارد.
این یکی از مهمترین مسیرهای جهان برای حمل و نقل کالاهای دریایی جهانی، به ویژه نفت خام و سوخت از خلیج فارس به مقصد مدیترانه از طریق کانال سوئز یا خط لوله سومد در سواحل دریای سرخ مصر، و همچنین کالاهای عازم آسیا، از جمله نفت روسیه است.
بابالمندب در باریکترین نقطه خود ۲۹ کیلومتر (۱۸ مایل) عرض دارد و تردد را به دو کانال برای محمولههای ورودی و خروجی محدود میکند.
خبرگزاری تسنیم به نقل از یک منبع نظامی ناشناس ایرانی روز چهارشنبه گزارش داد که ایران میتواند جبهه جدیدی در بابالمندب باز کند، در صورتی که حملاتی به خاک یا جزایر ایران صورت گیرد.
خط لوله نفت خام ابوظبی امارات
خط لوله نفت خام ابوظبی که با نام ADCOP یا خط لوله حبشان-فجیره نیز شناخته میشود.
این خط لوله ۳۸۰ کیلومتری (۲۳۵ مایلی) از حبشان، یک میدان نفتی و گازی در منطقه جنوب غربی ابوظبی، امارات متحده عربی، تا بندر فجیره در خلیج عمان امتداد دارد.
این خط لوله که در سال ۲۰۱۲ به بهرهبرداری رسید، ظرفیتی حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز دارد. مشخص نیست که در حال حاضر چه مقدار از طریق این خط لوله منتقل میشود.
با این حال، صادرات نفت از فجیره در ماه گذشته با وجود بسته شدن تنگه، افزایش یافته است و به گفته یوهانس راوبال، تحلیلگر Kpler، که با رویترز صحبت کرده است، در ماه مارس به طور متوسط ۱.۶۲ میلیون بشکه در روز در مقایسه با ۱.۱۷ میلیون بشکه در روز در ماه فوریه رسیده است.
خط لوله نفت خام عراق-ترکیه
خط لوله نفت خام عراق-ترکیه که با نام خط لوله کرکوک-جیهان نیز شناخته میشود، عراق را به سواحل مدیترانه ترکیه متصل میکند.
این خط لوله با ظرفیت ۱.۶ میلیون بشکه در روز، در حال حاضر حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز را منتقل میکند.
عراق در میان پنج تولیدکننده برتر نفت جهان و دومین تولیدکننده بزرگ در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) است که بیش از ۴ میلیون بشکه در روز تولید میکند.
آیا این خطوط لوله میتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند؟
خیر. در حالی که این خطوط لوله میتوانند بخشی از محمولههایی را که معمولاً از طریق تنگه عبور میکنند، منتقل کنند، ظرفیت ترکیبی آنها تنها حدود ۹ میلیون بشکه در روز است، در مقایسه با حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز برای تنگه هرمز.
علاوه بر این، این خطوط لوله زمینی هستند و در برد موشکها و پهپادهای ایرانی قرار دارند، که آنها را به همان اندازه کشتیهای عبوری از تنگه در برابر حملات و آسیبپذیری قرار میدهد. در طول جنگ، زیرساختهای انرژی در سراسر خلیج فارس مورد حمله قرار گرفتهاند.
جورج ولوشین، تحلیلگر مستقل انرژی، به الجزیره گفت: «خطوط لوله و ایستگاههای پمپاژ اهداف ثابت و با ارزشی هستند.»
ولوشین به نمونههایی اشاره کرد که چگونه در سال ۲۰۱۹، پهپادهای انصارالله به ایستگاههای پمپاژ در خط لوله شرق-غرب حمله کردند و باعث توقف موقت خطی شدند که به طور خاص برای دور زدن تنگه هرمز ساخته شده بود.
اخیراً، حملات پهپادی به تأسیسات نفتی در بندر فجیره امارات در ماه مارس، بارگیری در پایانه خط لوله نفت خام ابوظبی را مختل کرد.
ولوشین افزود: «علاوه بر همه اینها، میادین جنوبی عراق که بخش عمده نفت خام صادراتی آن را تولید میکنند، هیچ ارتباط داخلی معنیداری با خط لوله شمالی ترکیه ندارند و این امر باعث توقف تقریباً کامل تولید در منطقه بصره میشود، زیرا مخازن ذخیرهسازی به ظرفیت نهایی خود میرسند.»
آیا گزینههای دیگری وجود دارد؟
از لحاظ نظری، نفت را میتوان با کامیون حمل کرد، اما این روش پرهزینه، کند و ناکارآمد است.
یک کامیون استاندارد میتواند بسته به تعداد سفرها، از ۱۰۰ تا ۷۰۰ بشکه در روز حمل کند. برای تأمین نیازهای جهانی به صدها هزار بشکه نیاز است که مستلزم هزاران کامیون است و این کامیونها نیز میتوانند در حملات هدف قرار گیرند.
ولوشین گفت: «کابوس لجستیکی هماهنگی دهها هزار کامیون روزانه در مرزهای بیابانی، همراه با هزینههای گزاف و نیازهای سوخت، گزینه حمل و نقل جادهای را تا حد زیادی غیرقابل پایداری میکند.»
#تنگه_هرمز #صادرات_نفت #ایران #امنیت_انرژی #مقاومت_یمن #خطوط_لوله_نفت #خلیج_فارس #آمریکا_اسرائیل #اقتصاد_جهانی #باب_المندب