مذاکرات هستهای ایران و آمریکا: ادعاهای ترامپ در برابر واقعیتهای میدانی
اسلامآباد، پاکستان – در حالی که رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، روز پنجشنبه در چمن جنوبی کاخ سفید پیش از سوار شدن به هلیکوپتر خود برای عزیمت به لاسوگاس، خوشبینانهترین ارزیابی خود را از جنگ با ایران ارائه داد، واقعیتهای میدانی و مواضع رسمی تهران تصویر متفاوتی را ترسیم میکنند.
ترامپ به خبرنگاران گفت: «ما به توافق با ایران بسیار نزدیک هستیم. آنها کاملاً با این [عدم دستیابی به سلاح هستهای] موافقت کردهاند. آنها تقریباً با همه چیز موافقت کردهاند، بنابراین شاید اگر بتوانند پای میز مذاکره بیایند، تفاوتی ایجاد شود.» وی حتی پا را فراتر گذاشت و ادعا کرد که ایران با تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده خود موافقت کرده است؛ مادهای که در صورت غنیسازی بیشتر، میتواند برای ساخت سلاح هستهای استفاده شود.
او با اشاره به حملات آمریکا در ژوئن سال گذشته گفت: «آنها موافقت کردهاند که غبار هستهای را که به دلیل حمله ما با بمبافکنهای B-2 در زیر زمین است، به ما بازگردانند.» ترامپ افزود که توافق میتواند «در آخر هفته» حاصل شود و گفت در صورت امضای توافق در اسلامآباد، ممکن است خود به آنجا سفر کند: «اگر توافق در اسلامآباد امضا شود، ممکن است بروم. آنها میخواهند من بروم.»
پافشاری ایران بر حقوق هستهای خود
در مقابل این ادعاها، وزارت امور خارجه ایران تصویر متفاوتی را ارائه داد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، تأیید کرد که پیامهایی از طریق پاکستان در حال تبادل است، اما در مورد غنیسازی قاطعانه موضع گرفت.
وی تأکید کرد که ایران «بر اساس نیازهای خود، باید بتواند غنیسازی را ادامه دهد.» هیچ مقام ایرانی تاکنون موافقت با تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده کشور را تأیید نکرده است. موضع علنی تهران مبنی بر اینکه غنیسازی یک حق حاکمیتی است، بدون تغییر باقی مانده است.
آصف دورانی، دیپلمات سابق پاکستانی که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ سفیر اسلامآباد در تهران بود، گفت که چارچوببندی وضعیت به عنوان شکاف بین دو طرف گمراهکننده است. او به الجزیره گفت: «واقعاً هیچ شکافی وجود ندارد. اگر ترامپ معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) را خوانده باشد، میداند که هر کشوری حق دسترسی به فناوری هستهای برای مقاصد صلحآمیز را دارد. ایران بارها گفته است که خواهان سلاح نیست. آنچه میخواهد، استفاده صلحآمیز هستهای است، در چارچوب NPT و برجام.»
پیچیدگیهای مذاکرات و مواضع تاکتیکی
معاهده NPT با هدف جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای و در عین حال ترویج انرژی هستهای صلحآمیز و خلع سلاح است. برجام نیز توافق سال ۲۰۱۵ بین ایران و شش قدرت جهانی بود که غنیسازی اورانیوم تهران را محدود کرد و تأسیسات آن را تحت نظارت بینالمللی قرار داد، در ازای لغو تحریمها. ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ در دوره اول ریاستجمهوری ترامپ از این توافق خارج شد و با اعمال مجدد تحریمها، روند فرسایش تدریجی محدودیتهای برنامه هستهای ایران را آغاز کرد.
سید مجتبی جلالزاده، تحلیلگر روابط بینالملل، اظهار داشت که واقعیت پیچیدهتر از اظهارات عمومی است. او به الجزیره گفت: «باید از دوگانگیهای سادهانگارانه مانند ‘یک طرف دروغ میگوید’ اجتناب کنیم. شکاف مشهود بین اظهارات ترامپ و موضع وزارت خارجه ایران، بیشتر بازتابی از ماهیت پیچیده، چندلایه و هنوز ناتمام مذاکرات است.»
جلالزاده افزود، وقتی ترامپ از «توافق کامل» صحبت میکند، «به احتمال زیاد حداکثریترین برداشت ممکن از روند مذاکره را ارائه میدهد.» هنوز مشخص نیست که آیا اظهارات ترامپ بازتاب پیشرفت واقعی در کانالهای پشت پرده است یا یک تاکتیک فشار پیش از ضربالاجل آتشبس ۲۲ آوریل؛ اما توصیفات ترامپ و ایران، تصاویر کاملاً متفاوتی از مذاکرات مشابه را ترسیم میکنند.
نقش محوری پاکستان در تسهیل دیپلماسی
فعالترین دیپلماسی روز پنجشنبه از طریق تهران انجام شد، جایی که فرمانده ارتش پاکستان، فیلد مارشال عاصم منیر، سلسلهای از دیدارهای سطح بالا را برگزار کرد. منیر با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران که هیئت ایرانی را در مذاکرات اسلامآباد با آمریکا در شنبه گذشته رهبری میکرد، دیدار کرد و سپس با رئیسجمهور مسعود پزشکیان ملاقات داشت. او همچنین با سرلشکر علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء ایران، فرماندهی عملیاتی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دیدار کرد.
الجزیره روز چهارشنبه گزارش داد که مقامات پاکستانی انتظار «پیشرفتی بزرگ» در برنامه هستهای ایران «در روزهای آینده» را دارند، با ادامه تبادل پیامها بین واشنگتن و تهران. در حالی که منیر با رهبران ایران در تهران مشغول بود، نخستوزیر شهباز شریف مسیر موازی را دنبال کرد و با رهبران خلیج فارس در عربستان سعودی و قطر دیدار کرد و سپس عصر پنجشنبه به مجمع دیپلماسی آنتالیا در ترکیه رسید.
نقش محوری پاکستان توسط هر دو طرف به رسمیت شناخته شده است. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، گفت که هرگونه مذاکرات حضوری بیشتر به احتمال زیاد در اسلامآباد برگزار خواهد شد. او گفت: «پاکستانیها در طول این فرآیند میانجیهای فوقالعادهای بودهاند و ما واقعاً از دوستی و تلاشهای آنها برای به نتیجه رساندن این توافق قدردانی میکنیم، بنابراین آنها تنها میانجی در این مذاکرات هستند.»
دورانی هشدار داد که نقش پاکستان محدودیتهایی دارد. او گفت: «پاکستان این نشست را تسهیل میکند و حداکثر کاری که میتواند انجام دهد، پیشنهاد برخی چیزهاست که میانجیها میتوانند در ظرفیت خود ارائه دهند. اما در نهایت، همه چیز به اراده سیاسی دو طرف بستگی دارد.»
این اراده سیاسی اکنون با ضربالاجل آتشبس مواجه است که قرار است در ۲۲ آوریل به پایان برسد. منابع رسمی به الجزیره گفتند که نزدیک به ۱۰۰ درخواست ویزا از سوی روزنامهنگاران در هفته گذشته دریافت شده است، در حالی که مقامات شروع به تشدید تدابیر امنیتی در پایتخت در انتظار یک رویداد احتمالی سطح بالا – سفر احتمالی رئیسجمهور آمریکا دونالد ترامپ، یا حداقل، دور دیگری از مذاکرات سطح بالا به رهبری مقامات ارشد تهران و واشنگتن – کردهاند.
پیامهای قاطع از تهران در کنار دیپلماسی
در کنار تحرکات دیپلماتیک، نهادهای تندرو ایران لحن قاطعانهتری را اتخاذ کردند. محسن رضایی، فرمانده سابق سپاه پاسداران و مشاور نظامی رهبر معظم انقلاب، در یک شبکه تلویزیونی دولتی گفت که با تمدید آتشبس موافق نیست. به گزارش خبرگزاری تسنیم، او گفت: «برخلاف آمریکاییها که از جنگ مستمر میترسند، ما کاملاً آماده و آشنا به جنگ طولانی هستیم.»
عبداللهی نیز در دیدار خود با منیر، به نقل از خبرگزاری ایرنا، گفت که این درگیری ناشی از «اشتباه محاسباتی» دشمنان در مورد حمایت مردمی و قدرت نظامی ایران است. وی افزود که نیروهای ایران برای «دفاع جامع» آماده هستند. دورانی پیشنهادهای مربوط به اختلافات داخلی را رد کرد. او گفت: «فکر نمیکنم هیچ اختلاف واقعی وجود داشته باشد. عبداللهی یک نظامی است و به عنوان یک نظامی صحبت خواهد کرد؛ نمیتوانید انتظار داشته باشید که یک فرمانده نظامی بگوید کشورش از خود دفاع نخواهد کرد. سیستم ایران در حال کار است و رهبر معظم انقلاب مرجع نهایی است.»
جلالزاده قرائت دقیقتری ارائه داد. او گفت: «ایران با انگشت روی ماشه به میز مذاکره میآید.» این تحلیلگر مستقر در تهران، این پیامها را «مهم، اما لزوماً بیثباتکننده» برای مذاکرات توصیف کرد و افزود که به نظر میرسد هدف آن اعمال فشار و مدیریت افکار عمومی داخلی است تا نشان دادن شکافی که میتواند مذاکرات را از مسیر خارج کند.
در طرف آمریکایی، پیت هگست، وزیر دفاع، در یک کنفرانس خبری پنتاگون در صبح پنجشنبه، موضع اجباری واشنگتن را تقویت کرد. او گفت که محاصره دریایی آمریکا بر بنادر ایران «تا زمانی که لازم باشد» ادامه خواهد یافت و افزود که واشنگتن در مورد زیرساختهای انرژی ایران «آماده و مسلح» باقی میماند.
عامل لبنان و ارتباطات منطقهای
تحولی در جبهه لبنان در روز پنجشنبه، گشایشی بالقوه را فراهم کرد. ترامپ روز پنجشنبه آتشبس ۱۰ روزه بین اسرائیل و لبنان را اعلام کرد؛ اقدامی که میتواند بر مذاکرات گستردهتر تأثیر بگذارد. ایران همواره تأکید کرده است که هرگونه توافق با آمریکا باید به وضعیت لبنان رسیدگی کند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در یک تماس تلفنی با همتای لبنانی خود، نبیه بری، در روز پنجشنبه، که جزئیات آن را در تلگرام منتشر کرد، گفت که آتشبس در لبنان «برای ایران به اندازه آتشبس در خود ایران مهم است.»
گریس ورمبول، مقام سابق امنیت ملی آمریکا و پژوهشگر ارشد مهمان در صندوق مارشال آلمان، گفت که این تحول، اگرچه مهم است، اما دارای ملاحظات آشنایی است. او به الجزیره گفت: «آتشبس یک گام اولیه مهم است. اما ما قبلاً اینجا بودهایم؛ سوال کلیدی این است که آیا این آتشبس پایدار خواهد بود یا مانند غزه، فقط نامی از آتشبس خواهد بود.»
او گفت: «این پایانی نیست که بنیامین نتانیاهو [نخستوزیر اسرائیل] میخواست. بار دیگر، درست مانند غزه، یمن و ایران، او وعده داده اما نتوانسته است راهحل بلندمدتی برای نگرانیهای امنیتی اسرائیل تنها از طریق اقدام نظامی بیرحمانه ارائه دهد.» طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان، روز پنجشنبه بر ارتباط بین دو آتشبس – بین آمریکا و ایران، و بین اسرائیل و لبنان – تأکید کرد. او گفت: «صلح در لبنان برای مذاکرات صلح آمریکا و ایران ضروری است» و افزود که «نشانههای بهبود در جبهه اسرائیل و لبنان طی دو روز گذشته دلگرمکننده است.»
تغییر اهداف و پایداری ایران
سردرگمی پیرامون مسئله هستهای در پسزمینه اهداف در حال تحول آمریکا رخ میدهد. زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات خود را به ایران آغاز کردند، اهداف اعلام شده گسترده بود. در ۶ مارس، ترامپ در شبکه اجتماعی تروث نوشت: «هیچ توافقی با ایران جز تسلیم بیقید و شرط وجود نخواهد داشت.»
یک پیشنهاد ۱۵ مادهای که پاکستان در ۲۵ مارس به تهران ارائه داد، خواستار پایان دادن به برنامه هستهای ایران، محدود کردن قابلیتهای موشکی آن، بازگشایی تنگه هرمز و توقف حمایت از گروههای نیابتی منطقهای بود. آنچه اکنون مورد بحث قرار میگیرد، شباهت کمی به آن خواستهها دارد. موشکها و گروههای نیابتی تا حد زیادی از دستور کار عمومی حذف شدهاند. در عوض، بحثها بر محدودیتهای غنیسازی، مکانیسمهای نظارتی و حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا ایران متمرکز است.
بر اساس گزارشها، آمریکا یک توقف ۲۰ ساله برای غنیسازی پیشنهاد کرده، در حالی که ایران با پیشنهاد پنج ساله مقابله کرده است. سحر خان، تحلیلگر مستقل مستقر در واشنگتن دیسی و پژوهشگر غیرمقیم در مؤسسه امور جهانی، استدلال کرد که این تغییر کمتر دراماتیک از آنچه به نظر میرسد، است. او گفت: «این واقعاً یک تغییر نیست، بلکه کم و بیش بازگشت به وضعیت برجام است که سقفی برای سطوح غنیسازی تعیین کرده و برنامهای برای نظارت ایجاد کرده بود.»
او گفت که اختلاف بر سر «غنیسازی صفر» عمدتاً تعریفی است. او افزود: «ایران با ‘غنیسازی صفر’ موافق خواهد بود، اگر به این معنی باشد که میتواند سوخت هستهای خود را تولید کرده و سانتریفیوژهای خود را حفظ کند، زیرا این بدان معناست که ایران مجبور نخواهد بود به تأمینکنندگان خارجی وابسته باشد، کسانی که در صورت تحریم مجدد ایران، عرضه را متوقف خواهند کرد.»
دورانی این تغییر را به واقعیتهای در حال تغییر در میدان نسبت داد. او گفت: «آمریکا توسط اسرائیل دیکته میشد. این اسرائیل بود که آمریکا را به این جنگ سوق داد. اما اکنون اسرائیل شوکه شده است و آمریکا نیز متوجه شده است که همه چیز به پایداری حریف شما بستگی دارد. ایران این پایداری را نشان داده است، نشان داده است که میتواند درد را تحمل کند.»
او افزود که با وجود قدرت نظامی خود، آمریکا تمایلی به استقرار نیروهای زمینی ندارد. «این نوع قدرت ماندگاری چیزی نیست که در طرف آمریکا و اسرائیل پیدا کنید.»
ضربالاجل ۲۲ آوریل اکنون بر این روند سایه افکنده است. ترامپ عصر پنجشنبه در لاسوگاس گفت که جنگ «به خوبی پیش میرود» و «به زودی به پایان خواهد رسید» و افزود که مذاکرات میتواند «در آخر هفته» از سر گرفته شود. هنوز مشخص نیست که آیا دور دوم مذاکرات در اسلامآباد محقق خواهد شد و دو طرف چه حداقل تفاهمی را ممکن است بپذیرند.
خان گفت که هر توافقی ممکن است به ابهام عمدی بستگی داشته باشد. او گفت: «هر دو طرف در مورد مسئله هستهای به یک ‘پیروزی’ نیاز دارند و چیزی که بتوانند به مردم خود بفروشند.»
#مذاکرات_هستهای #ایران_آمریکا #حقوق_هستهای_ایران #برجام #پاکستان #دیپلماسی_منطقهای #ترامپ #غنی_سازی_اورانیوم #امنیت_منطقه #مقاومت