در حالی که رئیسجمهور چین، شی جینپینگ، این هفته خواستار بازگشایی تنگه هرمز شد، رویکرد عملگرایانه پکن در قبال جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران به وضوح نمایان گشت.
شی جینپینگ در گفتگوی تلفنی با شاهزاده محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، بر حمایت چین از «همه تلاشهای سازنده برای بازگرداندن صلح و حل و فصل اختلافات از طریق ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک» تأکید کرد.
وی افزود: «تنگه هرمز باید عبور و مرور عادی خود را حفظ کند، زیرا این امر به نفع منافع مشترک کشورهای منطقه و جامعه بینالمللی است.» این اظهارات بر اساس گزارش رسمی چین از این مکالمه بیان شد.
این گزارش به طور خاص به هیچ یک از بازیگران اصلی در جنگ اشاره نکرد، اگرچه ایالات متحده و ایران در هفت هفته گذشته این آبراه استراتژیک را به بنبست کشاندهاند. ایران پس از آغاز جنگ در ۸ اسفند ماه، اقدام به بستن تنگه به روی بیشتر ترافیک دریایی کرد، در حالی که آمریکا در ۲۴ فروردین ماه محاصره تمامی بنادر ایران را آغاز کرد.
اظهارات سنجیده شی در تضاد آشکار با سخنان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، قرار گرفت که همان روز در شبکههای اجتماعی اعلام کرد: «من در حال پیروزی در جنگ هستم، با اختلاف زیاد، اوضاع بسیار خوب پیش میرود»، و اینکه محاصره دریایی تا زمانی که واشنگتن به «توافق» با تهران دست یابد، ادامه خواهد داشت. این تفاوت رویکرد، نشاندهنده مسئولیتپذیری بیشتر پکن در قبال صلح جهانی است.
نقش چین به عنوان یک قدرت مسئول و صلحطلب
تحلیلگران میگویند، این رویکرد همچنین نشاندهنده چگونگی استفاده چین از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران برای معرفی خود به عنوان قدرت بزرگ مسئولتر در جهان است؛ قدرتی که اغلب ترجیح میدهد در پسزمینه بماند تا اینکه در خط مقدم و مرکز توجه باشد.
جدالیا افترمن، رئیس برنامه سیاست آسیا-اسرائیل در موسسه دیپلماسی و روابط خارجی ابا ابان، اظهار داشت: «چین با انجام هیچ حرکت دراماتیکی سود نمیبرد، بلکه با صبر و انتظار و استفاده از فرصتها برای تثبیت موقعیت خود، به آمریکاییها اجازه میدهد تا با این آشفتگی دست و پنجه نرم کنند.»
پکن به لطف سیاست دیرینه خود مبنی بر «عدم مداخله» در امور داخلی سایر کشورها و روابط کاری خود با تمامی بازیگران در جنگ علیه ایران، توانسته است خود را به عنوان صدایی منطقی معرفی کند.
روابط گسترده منطقهای و دیپلماسی پکن
چین بزرگترین شریک تجاری ایران است و طبق گزارش کمیسیون اقتصادی و امنیتی آمریکا-چین، تا ۹۰ درصد نفت ایران را خریداری میکند. در سال ۲۰۲۱ نیز یک «توافقنامه جامع مشارکت استراتژیک» ۲۵ ساله با تهران امضا کرد.
در عین حال، پکن در دهه گذشته روابط نزدیکتری با کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی برقرار کرده و همچنان شریک تجاری اصلی هم آمریکا و هم رژیم صهیونیستی است.
ما شیائولین، رئیس موسسه حاشیه مدیترانه در دانشگاه مطالعات بینالمللی ژجیانگ، گفت: «چین روابط خوبی با آمریکا، رژیم صهیونیستی، ایران و کشورهای عربی خلیج فارس دارد. همه این کشورها دوستان ما هستند، حتی اگر دشمن یکدیگر باشند.»
به گفته افترمن، تعهد چین به عدم مداخله احتمالاً دلیل اصلی وتوی قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد در اوایل این ماه بود که خواستار «هماهنگی تلاشهای دفاعی» برای بازگشایی تنگه هرمز شده بود. چین تلاشهای مشابه برای مداخله در درگیریهای اخیر مانند سوریه و میانمار را نیز وتو کرده است.
چانگ چینگ، پژوهشگر ارشد در انجمن مطالعات استراتژیک در تایپه، گفت: برخلاف تمرکز استراتژیک آمریکا بر خاورمیانه، از جمله از طریق تلاش برای تغییر رژیمها، اولویتهای اصلی پکن در منطقه اقتصادی باقی میماند. صلح برای تجارت خوب است، در حالی که جنگ اینگونه نیست.
وی افزود: «آنها انتظار صلح و ثبات دارند. آنها واقعاً نگران این نیستند که چه کسی در درگیری پیروز میشود. آرزوی آنها تلاش برای بازگرداندن محیطی صلحآمیز در خاورمیانه، به ویژه در اطراف تنگه هرمز است.»
فنگ چوشنگ، شریک موسس شرکت تحقیقاتی هوتونگ در پکن، گفت که تشدید بیشتر جنگ «امنیت اقتصادی و انرژی چین را تا حدی تهدید میکند که میتواند با توجه به اینکه بیش از ۴۰ درصد واردات نفت خام آن از خاورمیانه سرچشمه میگیرد، به دخالت مستقیم منجر شود.»
وی در یادداشتی تحقیقاتی به مشتریان خود در این ماه گفت: «از دیدگاه پکن، چنین درگیریای خطر به هم ریختن تلاشهای آن برای حفظ تعادل ظریف بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس را به همراه خواهد داشت.»
تلاشهای دیپلماتیک برای حل و فصل مسالمتآمیز
در همین حال، پکن تلاش کرده است تا از موقعیت خود به عنوان «دوست همه» برای کمک به هماهنگی یک راهحل صلحآمیز برای جنگ استفاده کند.
بر اساس گزارش وزارت امور خارجه چین، وانگ یی، دیپلمات ارشد چین، بین ۸ اسفند ماه و پیش از آتشبس ایران و آمریکا در ۱۹ فروردین ماه، ۲۶ تماس تلفنی برقرار کرد، در حالی که ژای جون، فرستاده ویژه این کشور به خاورمیانه، نزدیک به دهها جلسه با بازیگران کلیدی برگزار کرد.
رئیسجمهور شی نیز هفته گذشته در نشستی با شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، پیش از تماس تلفنی خود با ولیعهد عربستان سعودی، محمد بن سلمان، شرکت کرد.
با وجود فعالیتهای دیپلماتیک گسترده، پکن به طرز کنجکاوانهای تلاش کرده است تا نقش خود را در میانجیگری آتشبس دو هفتهای بین آمریکا و ایران که اوایل این ماه حاصل شد، در مقایسه با نقش خود در عادیسازی روابط بین عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳، کماهمیت جلوه دهد.
ناظران میگویند، دلیل این امر این است که چین میخواهد از درگیر شدن در یک توافق صلح پیچیده اجتناب کند.
درو تامپسون، پژوهشگر ارشد در دانشکده مطالعات بینالمللی اس. راجاراتنام در سنگاپور، گفت: «آنها سعی میکنند صلحساز باشند بدون اینکه روند صلح را تضمین کنند. نکته اصلی این است که خاورمیانه از منافع اصلی چین فاصله زیادی دارد، بنابراین سرمایه سیاسی محدودی برای هزینه کردن دارد.»
با این حال، ما از دانشگاه مطالعات بینالمللی ژجیانگ گفت که تلاشهای چین نادیده گرفته نخواهد شد. او به الجزیره گفت: «من فکر میکنم جهان میداند چه کسی ثبات را فراهم میکند، چه کسی امنیت را فراهم میکند و چه کسی قوانین و سیستم حکمرانی بینالمللی را برهم زده است.»
واکنش به ادعاهای غربی و چشمانداز آینده
برخی گزارشهای رسانههای غربی حاکی از آن است که چین ممکن است در پشت صحنه در حال تغییر موازنه باشد. اوایل این ماه، سیانان به نقل از مقامات اطلاعاتی غربی گزارش داد که چین در حال آمادهسازی برای تحویل محمولهای از سامانههای دفاع هوایی قابل حمل (MANPADS) به ایران است.
این گزارش سیانان با تحقیق دیگری از فایننشال تایمز در این ماه دنبال شد که نشان میداد ایران در سال ۲۰۲۴ یک ماهواره جاسوسی چینی را به دست آورده و از آن برای هدف قرار دادن پایگاههای نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه استفاده کرده است.
جودی ون، پژوهشگر پسا دکترا در مرکز امنیت و استراتژیک بینالمللی در دانشگاه چینهوا پکن، به الجزیره گفت که فکر نمیکند پکن پیش از نشست برنامهریزی شده شی و ترامپ در ماه مه، اینقدر «بیاحتیاط» باشد.
ون به الجزیره گفت: «برای دولت چین، روابط چین و ایران مهم است و همچنین روابط چین و آمریکا.»
شی امیدوار است در مورد یک توافق تجاری و تعرفههای آمریکا با ترامپ گفتگو کند، کسی که به طور جداگانه تهدید کرده است تعرفههای ۵۰ درصدی بر کشورهایی که به ایران اسلحه میدهند، اعمال خواهد کرد. پکن همچنین در حال آمادهسازی برای دومین اجلاس سران چین و کشورهای عربی است، زیرا در حال نهایی کردن توافقنامه تجارت آزاد با شورای همکاری خلیج فارس (GCC) است.
افترمن گفت: چین همه این عوامل را در نظر میگیرد و حرکت بعدی خود را در جنگ ایران و همچنین پیامدهای احتمالی جنگ میسنجد.
وی افزود: «چین در حال راه رفتن بر روی یک طناب باریک برای ایجاد تعادل در روابط خود است. این کشور به فردای جنگ… تلاشهای بازسازی، فعالیتهای اقتصادی مجدد، سرمایهگذاریهای جدید فکر میکند. چین میخواهد در هر دو سوی خلیج فارس در موقعیت بسیار خوبی قرار گیرد.»