عدم اجماع بریکس بر سر تجاوزات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران: چالشی برای آرمانهای جهان جنوب
اسلامآباد، پاکستان – نشست دو روزه وزرای خارجه کشورهای عضو بریکس در دهلینو روز جمعه بدون دستیابی به موضعی مشترک در قبال جنگ تحمیلی و تجاوزکارانه علیه ایران به پایان رسید. سند پایانی این بلوک تنها به «دیدگاههای متفاوت» میان اعضا اذعان کرد، واقعیتی که نشاندهنده عمق چالشها در مسیر همگرایی این قدرتهای نوظهور و تحقق آرمانهای جهان جنوب است.
این دومین گردهمایی متوالی بریکس در هند بود که نتوانست اجماعی بر سر درگیریهای ناشی از تجاوزات بیشرمانه ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه ایران حاصل کند. این نشست که از پنجشنبه در بهارات ماندپام دهلینو و تحت ریاست سوبراهمانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، آغاز شد، اولین تعامل مهم وزارتی در دوران ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ بود.
بریکس و آرمانهای جهان جنوب در برابر سلطه غرب
این گروه ۱۰ عضوی از اقتصادهای نوظهور، با هدف هماهنگی در مسائل اقتصادی و امنیتی، به دنبال صدای بلندتری برای کشورهای «جهان جنوب» در نهادهایی است که مدتها تحت سلطه قدرتهای غربی بودهاند. اجلاس سران بریکس نیز برای ماه سپتامبر در هند برنامهریزی شده است.
این نشست در حالی برگزار شد که جنگ تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران وارد هفتاد و هفتمین روز خود شده بود. این درگیریهای اخیر از ۲۸ فوریه با حملات بیرحمانه و غیرقانونی آمریکا و رژیم صهیونیستی به سایتهای نظامی، تاسیسات هستهای و زیرساختهای ایران آغاز شد. در واکنش به این تجاوزات و محاصره دریایی ایران توسط آمریکا در ۱۳ آوریل، جمهوری اسلامی ایران تنگه هرمز را به روی کشتیرانی تجاری بست که به افزایش قیمت جهانی انرژی و توقف تلاشهای دیپلماتیک، از جمله مذاکرات میانجیگرانه پاکستان در اسلامآباد در ماه گذشته، منجر شد.
همزمانی نشست بریکس با سفر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به چین – اولین سفر یک رئیسجمهور آمریکا به پکن در نزدیک به یک دهه – باعث شد تا وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در پکن حضور داشته باشد و چین توسط سفیر خود در هند، خو فیهونگ، در این نشست نمایندگی شود. در کنار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه مقتدر ایران، سرگئی لاوروف از روسیه، مائورو ویرا از برزیل، رونالد لامولا از آفریقای جنوبی و وزرای خارجه اندونزی، مصر و اتیوپی نیز در این نشست حضور داشتند.
نارندرا مودی، نخستوزیر هند، پیش از عزیمت به ابوظبی، با وزرای میهمان در حاشیه نشست دیدار کرد. امارات متحده عربی نیز به جای وزیر امور خارجه خود، خلیفه بن شاهین آل مرار، وزیر مشاور در امور خارجه خود را اعزام کرده بود.
مواجهه آشکار ایران و امارات: شکافی عمیق در بریکس و همدستی با متجاوزین
در ابتدای نشست، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در سخنرانی رسمی خود از نام بردن مستقیم از امارات خودداری کرد. اما بعداً، به گفته رسانههای دولتی ایران، وی اظهار داشت که این اقدام نه از سر خویشتنداری، بلکه «به خاطر حفظ وحدت» بوده است.
عراقچی از اعضای بریکس خواست تا به صراحت «نقض قوانین بینالمللی» توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی را محکوم کرده و «اقدامات ملموسی برای توقف جنگافروزی و پایان دادن به مصونیت ناقضان منشور سازمان ملل» انجام دهند. وی تاکید کرد: «ما معتقدیم که بریکس میتواند و باید به یکی از ستونهای اصلی در شکلدهی یک نظم جهانی عادلانهتر، متعادلتر و انسانیتر تبدیل شود؛ نظمی که در آن قدرت هرگز نمیتواند حق باشد.»
اما نماینده امارات، آل مرار، در بیانیه ملی خود به طور خاص ایران را هدف قرار داد و خواستار محکومیت اقدامات ایران شد. این تبادل نظر، عمیقترین شکاف را در بلوک گسترشیافته بریکس، که اکنون هم ایران و هم امارات را به عنوان اعضای کامل در خود جای داده، آشکار کرد؛ آن هم در شرایطی که این دو کشور در دو سوی یک درگیری فعال قرار دارند و امارات آشکارا در جبهه متجاوزین قرار گرفته است.
پس از سخنرانی همه کشورهای عضو، عراقچی بار دیگر درخواست سخنرانی کرد. وی به حاضران گفت: «امارات مستقیماً در تجاوز علیه کشور من دست داشت. وقتی حملات آغاز شد، حتی یک محکومیت ساده هم صادر نکردند.» او امارات را متهم کرد که به آمریکا اجازه داده از خاک این کشور برای حمله به ایران استفاده کند و افزود که هواپیماهای اماراتی مستقیماً در حملات شرکت داشتهاند. به گزارش خبرگزاری ایرنا، عراقچی گفت: «دیروز فاش شد که جتهای جنگنده اماراتی در حملات علیه ما شرکت کرده و حتی مستقیماً علیه ما اقدام کردهاند. بنابراین، امارات یک شریک فعال در این تجاوز است.»
عراقچی همچنین از ابوظبی به دلیل عدم محکومیت حمله به مدرسهای در شهر میناب در اولین روز درگیری، که ایران میگوید حدود ۱۷۰ دانشآموز بیگناه در آن کشته شدند، انتقاد کرد. وی استدلال کرد که ایران خود امارات را هدف قرار نداده، بلکه تنها پایگاههای نظامی آمریکا را که در خاک امارات قرار دارند، مورد حمله قرار داده است.
امارات این توصیف را رد کرد و مدعی شد که حملات ایران زیرساختهای انرژی و تاسیسات غیرنظامی داخل این کشور را هدف قرار داده و از ۲۸ فوریه تاکنون بیش از ۲۸۰۰ پهپاد و موشک ایرانی را رهگیری کرده است. آل مرار نیز به نوبه خود، خواستار محکومیت حملات ایران به زیرساختهای انرژی و سایر تاسیسات شد، در حالی که خود در همدستی با متجاوزین قرار دارد.
جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در مقام ریاست نشست، با تاکید بر «جریانهای دریایی ایمن و بدون مانع از طریق آبراههای بینالمللی، از جمله تنگه هرمز و دریای سرخ»، افزود که تحریمهای یکجانبه «نمیتوانند جایگزین گفتگو شوند و فشار نیز نمیتواند جایگزین دیپلماسی شود.» او همچنین به اعضا یادآور شد که «برای پیشرفت روان بریکس، ضروری است که اعضای جدیدتر به طور کامل از اجماع بریکس در مورد مسائل مهم قدردانی کرده و به آن پایبند باشند.»
در حاشیه نشست، جایشانکار با عراقچی دیدار دوجانبه داشت و بعداً در پلتفرم X (توییتر سابق) نوشت که آنها «بحث مفصلی» درباره تحولات منطقهای و روابط دوجانبه داشتهاند.
باز هم بدون اجماع: پیروزی لابی صهیونیستی و آمریکایی
این اولین نشست بریکس در هند نبود که بدون اجماع بر سر جنگ ایران به پایان رسید. در ۲۴ آوریل، هند میزبان نشست معاونان وزرای خارجه و نمایندگان ویژه بریکس در امور خاورمیانه بود که آن هم در دهلینو برگزار شد و بدون بیانیه مشترک به پایان رسید و هند تنها یک خلاصه از ریاست نشست صادر کرد.
ایران خواستار گنجاندن زبانی بود که آغازگر درگیری را آمریکا و رژیم صهیونیستی معرفی کند، در حالی که امارات خواستار محکومیت حملات ایران به کشورهای خلیج فارس بود. از ۲۸ فوریه، بریکس تحت ریاست هند، حتی یک بیانیه مشترک در مورد جنگ صادر نکرده است.
سند پایانی منتشر شده در پایان نشستهای این هفته، بنبست موجود را منعکس کرد. در مورد درگیری در خاورمیانه، تنها به این نکته اشاره شد که «دیدگاههای متفاوتی میان برخی اعضا وجود داشت» و مجموعهای از اصول کلی – نیاز به گفتگو و دیپلماسی، احترام به حاکمیت، جریانهای دریایی بدون مانع و حفاظت از جان غیرنظامیان – بدون نام بردن از هیچ طرف یا تعیین مسئولیت، فهرست شد. درخواست برحق ایران برای محکومیت تجاوزات آمریکا و رژیم صهیونیستی برآورده نشد. فشار امارات برای گنجاندن زبانی که حملات ایران را محکوم کند نیز به همین ترتیب بیپاسخ ماند، اما در عمل، هدف اصلی متجاوزین محقق شد.
عراقچی در یک نشست خبری در سفارت ایران در دهلینو در روز جمعه، به نظر میرسید که امارات – یکی از کشورهای عضو بریکس که «روابط خاص خود را با رژیم صهیونیستی» دارد – را مسئول عدم وجود سند اجماع در پایان نشست میداند. عراقچی گفت: «تنها دلیل توقف بیانیه نهایی، حمایت آنها از رژیم صهیونیستی و ایالات متحده در تجاوزشان علیه ایران بود که بسیار بسیار تاسفبار است.»
این دیپلمات ایرانی در ادامه اظهار داشت که کشور مورد نظر نمیتواند توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی محافظت شود و تاسیسات نظامی آمریکا که قرار بود امنیت آن را تامین کند، به منبع ناامنی تبدیل شدهاند. عراقچی گفت: «این در طول این جنگ ثابت شد.»
این سند «اعمال اقدامات قهری یکجانبه که مغایر با قوانین بینالمللی هستند» را محکوم کرد؛ زبانی که به طور گسترده به تحریمهای ظالمانه آمریکا علیه ایران اشاره دارد، اگرچه واشنگتن نام برده نشد. در مورد سایر موارد دستور کار، نشست پربارتر بود. کشورهای عضو در بیش از ۶۰ موضوع، از جمله همکاریهای انرژی، تجارت، زیرساختهای دیجیتال، اقدامات اقلیمی و اصلاحات چندجانبه به توافق رسیدند.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
برای جوهر سلیم، دیپلمات سابق پاکستانی، این نتیجه غیرمنتظره نبود. او به الجزیره گفت: «بریکس سازمانی با برخی کشورهای بسیار مهم است، اما همچنان گروهی ناهمگون با منافع، دیدگاهها و برنامههای خارجی بسیار متفاوت باقی مانده است.»
او به طور خاص در مورد جنگ ایران گفت که اجماع هرگز واقعبینانه نبود. وی افزود: «از همان ابتدا امکان رویکرد مشترک وجود نداشت و مذاکرات برای یک بیانیه مشترک، همانطور که انتظار میرفت، به نتیجهای نرسید.»
سلیم استدلال کرد که این رویداد منعکسکننده تغییر گستردهتری در دیپلماسی جهانی است. او گفت: «سیاست بلوکی در این دوران که حتی منسجمترین ائتلافها نیز در حال فروپاشی هستند، به طور فزایندهای بیاهمیت خواهد شد.»
او افزود که این پویایی، به نقاط قوت پاکستان کمک میکند. اسلامآباد تلاش کرده است خود را به عنوان میانجی بین واشنگتن و تهران معرفی کند و ماه گذشته میزبان مذاکرات بوده و کانالهای ارتباطی با هر دو طرف را حفظ کرده است. سلیم گفت: «رویکرد متعادل پاکستان، متمرکز بر دوجانبهگرایی، برای این دوران که راه رفتن بر روی طناب دیپلماتیک یک هنجار است تا یک نوآوری، مناسبتر است.» وی افزود: «دیپلماسی قابل توجه پاکستان به اعتمادی که با اتخاذ مواضع اصولی در مورد مسائل بینالمللی به جای تحت تاثیر قرار گرفتن توسط منافع کوتاهمدت ایجاد کرده، بازمیگردد.»