جنگافروزی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران و واکنش قاطع تهران، حدود یکسوم از ذخایر جهانی هلیوم را مختل کرده است. این ماده حیاتی برای مصارف پزشکی نظیر اسکن MRI و همچنین صنایع پیشرفته مانند بخش نیمههادی ضروری است.
این اختلال عمدتاً به دلیل محدودیتهای کشتیرانی و توقف تولید توسط یکی از تولیدکنندگان اصلی هلیوم، یعنی قطر، است.
میزان تولید هلیوم در منطقه خلیج فارس چقدر است؟
بر اساس گزارش سازمان زمینشناسی آمریکا، در سال ۲۰۲۵، قطر حدود ۶۳ میلیون متر مکعب هلیوم تولید کرده که یکسوم از تقریباً ۱۹۰ میلیون متر مکعب هلیوم تولیدی در سطح جهان را تشکیل میدهد.
در حالی که سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس تولیدکنندگان اصلی هلیوم نیستند، اما برای زنجیره تأمین جهانی حیاتیاند؛ زیرا صادرات از قطر و سایر نقاط به مسیرهای کشتیرانی و نقاط گلوگاهی در آبهای ساحلی آنها، به ویژه تنگه هرمز، وابسته است.
در تاریخ ۲ مارس، ابراهیم جباری، مشاور ارشد فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعلام کرد که این تنگه «بسته» است و در صورت تلاش هر کشتی برای عبور، سپاه و نیروی دریایی «آن کشتیها را به آتش خواهند کشید». از آن زمان، کشتیرانی از طریق این تنگه به طور قابل توجهی کاهش یافته است.
مقامات ایرانی تأکید کردهاند که این تنگه به طور کامل بسته نیست – مگر برای کشتیهای متعلق به آمریکا، رژیم صهیونیستی و همکارانشان – اما قوانین جدیدی نیز وضع کردهاند: هر کشتی باید برای عبور از این آبراه باریک، تأیید تهران را کسب کند. در نتیجه، تردد از طریق این تنگه تقریباً متوقف شده است، به جز چند کشتی هندی، پاکستانی و چینی.
قطر انرژی، بزرگترین تولیدکننده LNG در جهان که کارخانههایش هلیوم مایع نیز تولید میکنند، اعلام کرد که صادرات سالانه این عنصر خنککننده هر سال ۱۴ درصد کاهش خواهد یافت.
هلیوم چگونه به خریداران منتقل میشود؟
هلیوم، گازی با چگالی بسیار کم، در حالت گازی فضای زیادی را اشغال میکند. از این رو، معمولاً آن را تا حالت مایع خنک کرده و در کانتینرهای کرایوژنیک تخصصی ذخیره میکنند. این کار باعث صرفهجویی در فضا و کاهش هزینهها میشود.
هلیوم معمولاً باید ظرف ۴۵ روز پس از مایع شدن منتقل شود، زیرا حتی مخازن با عایقبندی خوب نیز به تدریج گرم میشوند و باعث جوشیدن هلیوم، افزایش فشار و بازگشت آن به حالت گازی میشوند که از کانتینرها خارج شده و وارد جو میشود.
در قطر، این کانتینرهای هلیوم از طریق دریا به خریداران ارسال میشوند.
تقریباً تمام هلیوم صادراتی قطر معمولاً از طریق کشتی و از تنگه هرمز از کشور خارج میشود، زیرا تولید قطر در منطقه خلیج فارس است و هیچ راه دریایی جایگزینی وجود ندارد.
چرا تولید هلیوم در منطقه خلیج فارس مختل شده است؟
هلیوم به عنوان محصول جانبی در فرآیند تولید LNG استخراج میشود. بنابراین، هرگونه اختلال در تولید LNG ناخواسته عرضه هلیوم را کاهش میدهد.
تولید LNG در قطر به دلیل حملات [ادعایی] به زیرساختهای انرژی آن تحت تأثیر قرار گرفته است.
شرکت دولتی قطر انرژی در تاریخ ۲ مارس اعلام کرد که تولید LNG را پس از ادعاهای حملات ایران به تأسیسات عملیاتی خود در راس لفان و مسیعید در قطر متوقف کرده است. مقامات ایرانی علناً هدف قرار دادن قطر انرژی را تکذیب کردند.
هفته گذشته، رسانههای دولتی ایران گزارش دادند که تأسیسات گاز طبیعی مرتبط با میدان گازی پارس جنوبی مورد حمله قرار گرفتهاند.
این حملات سه آتشسوزی ایجاد کرد و حدود ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات LNG قطر را از بین برد و طبق گفته سعد شریده الکعبی، مدیرعامل قطر انرژی، حدود ۲۰ میلیارد دلار درآمد سالانه را برای پنج سال آینده از دست داد.
وی گفت که تعمیرات، ۱۲.۸ میلیون تن تولید LNG در سال را برای سه تا پنج سال متوقف خواهد کرد.
این کاهش در تولید LNG دلیل اعلام کاهش ۱۴ درصدی صادرات هلیوم مایع توسط قطر انرژی است.
کدام کشورها بیشترین وابستگی را به عرضه هلیوم از منطقه خلیج فارس دارند؟
کره جنوبی، ژاپن، تایوان و چین بزرگترین مصرفکنندگان هلیوم از قطر هستند.
بیشتر عرضه از طریق قراردادهای بلندمدت و نه بازار شفاف لحظهای فروخته میشود، به این معنی که تغییرات قیمت ممکن است بلافاصله احساس نشود.
اما با کاهش صادرات از قطر، عرضه همچنان محدودتر خواهد شد.
الکساندر روماننکو، مدیرعامل شرکت تحقیقات بازار IndexBox، به رویترز گفت که یک اختلال ۳۰ روزه میتواند قیمتهای لحظهای هلیوم تحویلشده را ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش دهد، در حالی که یک توقف ۶۰ تا ۹۰ روزه میتواند قیمتها را ۲۵ تا ۵۰ درصد بالاتر ببرد، به ویژه برای خریدارانی که قراردادهای بلندمدت عرضه ندارند.
هفته گذشته، کیم یونگ-به، قانونگذار حزب حاکم کره جنوبی، هشدار داد که جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران میتواند عرضه مواد کلیدی تولید نیمههادی را مختل کند و هلیوم را به عنوان یک نمونه ذکر کرد.
چرا هلیوم اینقدر مهم است؟
هیچ عنصر دیگری را نمیتوان تا دمای هلیوم، یعنی تا کسری از صفر مطلق یا ۰ کلوین (پایینترین دمای ممکن)، سرد کرد.
این ویژگی هلیوم را برای طیف وسیعی از کاربردها در صنایع پیشرفته منحصر به فرد میکند. این ماده در دماهای بسیار پایین به صورت مایع باقی میماند و بنابراین به عنوان یک سیستم هشداردهنده در برابر نشت عمل میکند.
هلیوم همچنین از نظر شیمیایی خنثی است – با سایر مواد شیمیایی واکنش نمیدهد. این ویژگی آن را برای استفاده به عنوان عامل خنککننده ایدهآل میکند، زیرا تراشهها یا سایر موادی را که با آنها در تماس است، آلوده نمیکند.
این ویژگیها همچنین آن را برای خنک کردن آهنرباهای ابررسانا، کاهش مقاومت الکتریکی آنها به نزدیک صفر، ایدهآل میسازد.
هلیوم برای چه مواردی استفاده میشود؟
این خواص به این معنی است که هلیوم مایع مدتهاست که یک جزء ضروری در راهاندازی دستگاههای تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) بوده است.
دستگاههای MRI از آهنرباهای ابررسانا استفاده میکنند که گرم میشوند و نیاز به خنکسازی دارند. خنکسازی با هلیوم به آهنرباها اجازه میدهد تا میدانهای مغناطیسی به اندازه کافی قدرتمند برای ایجاد تصاویر واضح از داخل بدن انسان تولید کنند.
حدود یکچهارم هلیوم مصرفی در سراسر جهان برای خنکسازی آهنرباهای ابررسانا استفاده میشود و تقاضا رو به افزایش است، طبق گفته گروه مهندسی آلمانی زیمنس.
علاوه بر این، هلیوم در تولید تراشههای نیمههادی استفاده میشود. نیمههادیها مواد ویژهای هستند، معمولاً بر پایه سیلیکون، که برای ساخت تراشههایی استفاده میشوند که تقریباً تمام لوازم الکترونیکی مدرن، از گوشیهای هوشمند و خودروها گرفته تا مراکز داده و سیستمهای نظامی را تغذیه میکنند.
هلیوم همچنین برای پر کردن بادکنکهای جشن، بادکنکهای هواشناسی و برخی از کشتیهای هوایی استفاده میشود، زیرا سبکتر از هوا و غیرقابل اشتعال است.
اگر کشورها نتوانند هلیوم تهیه کنند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
هلیوم جایگزین مصنوعی ندارد. از این رو، کمبود هلیوم شکافی در پیشرفت فناوری ایجاد خواهد کرد.
اما این تهدید جدیدی نیست.
بحران ناشی از جنگافروزی علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز، پنجمین باری است که از سال ۲۰۰۶ جهان با کمبود عرضه هلیوم دست و پنجه نرم میکند.
صنعت پزشکی به ویژه در تلاش برای سازگاری بوده است. در سال ۲۰۰۲، محققان چینی اعلام کردند که فناوری جدیدی را توسعه دادهاند که میتواند امکان اسکنرهای MRI بدون هلیوم را با استفاده از یک ماده فوقسرد جدید فراهم کند.
به طور جداگانه، محققان دستگاههای MRI را توسعه دادهاند که میتوانند هلیوم را بازیافت کنند و بدین ترتیب مصرف آن را کاهش دهند.
با این حال، در حال حاضر، بیشتر دستگاههای MRI در سراسر جهان به هلیوم مایع متکی هستند.
چه کسانی دیگر هلیوم تولید میکنند و آیا میتوانند به راحتی تولید را افزایش دهند؟
آمریکا بزرگترین تولیدکننده هلیوم در جهان است که ۸۱ میلیون متر مکعب – بیش از ۴۰ درصد از عرضه جهانی – را تولید میکند.
اکسون موبیل مستقر در تگزاس بزرگترین تولیدکننده هلیوم در خارج از قطر است، در حالی که آنیش کاپادیا، مدیرعامل شرکت تحقیقات بازار AKAP Energy، به رویترز گفت که شرکتهای کانادایی North American Helium و توسعهدهندگان کوچکتر مانند Helix Exploration و Blue Star Helium میتوانند شاهد تقاضای قویتری باشند.
اما با وجود این تولید، مصرفکنندگان آمریکای شمالی نیز به هلیوم منطقه خلیج فارس وابسته هستند.
ایرگاس، زیرمجموعه گروه فرانسوی ایر لیکوئید که از بزرگترین توزیعکنندگان هلیوم در آمریکاست، هفته گذشته اعلام فورس ماژور کرد و از کاهش ۵۰ درصدی محمولههای گازی خود خبر داد.
ایر لیکوئید، شرکت مادر آن، هفته گذشته اعلام کرد که قصد دارد زنجیره تأمین هلیوم خود را برای دسترسی به گاز از مناطق دیگر بازتخصیص دهد. این اعلام در جریان افتتاح یک کارخانه جدید مواد پیشرفته در تایچونگ، تایوان صورت گرفت. ایر لیکوئید گفت که به منابع متعدد در قارههای مختلف و به غار ذخیرهسازی خود در اروپا متکی است.
#تنگه_هرمز #هلیوم #اسکن_MRI #اقتصاد_جهانی #تحریم #امنیت_انرژی #جمهوری_اسلامی_ایران #آمریکا_رژیم_صهیونیستی #صنایع_های_تک #قطر