بحران تحمیلی و پیامدهای جهانی آن بر امنیت غذایی
در نزدیک به دو ماه گذشته از آغاز بحران تحمیلی علیه ایران، قیمت سوخت و کود در سراسر جهان به شدت افزایش یافته است.
اکنون پرسش اصلی که اقتصاددانان و سیاستگذاران را به خود مشغول کرده این است که پیامدهای این بحران چه زمانی و با چه شدتی بر هزینه مواد غذایی تأثیر خواهد گذاشت.
تحلیلگران به طور کلی توافق دارند که تأثیر واقعی این درگیری هنوز احساس نشده است، زیرا بین افزایش هزینههای ورودی کشاورزی و قیمتهای بالاتر در قفسهها، تأخیر وجود دارد.
آنها همچنین معتقدند که شدت پیامدها تا حد زیادی به مدت زمان ادامه اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز بستگی دارد؛ تنگهای که به طور معمول حدود یک سوم کود دریایی جهانی و یک چهارم نفت دریایی را منتقل میکند.
افزایش قیمت مواد غذایی و آسیبپذیری فقرا
ماتین قائم، مدیر اجرایی مرکز تحقیقات توسعه در دانشگاه بن آلمان، به الجزیره گفت: «قیمت مواد غذایی در ماههای آینده قطعاً افزایش خواهد یافت و تهیه رژیمهای غذایی کافی و سالم را برای بسیاری از مردم در سراسر جهان دشوارتر خواهد کرد.»
قائم افزود: «مردم فقیر در آفریقا و آسیا بیشترین آسیب را خواهند دید، زیرا آنها به هر حال بخش زیادی از درآمد خود را صرف غذا میکنند.»
وی هشدار داد: «گرسنگی و سوءتغذیه به احتمال زیاد افزایش خواهد یافت.»
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) هفته گذشته هشدار داد که یک بحران طولانیمدت در تنگه هرمز، که ایران در واکنش به جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی آن را مسدود کرده است، میتواند به یک «فاجعه» غذایی جهانی منجر شود.
بر اساس گزارش فائو، هند، بنگلادش، سریلانکا، سومالی، سودان، تانزانیا، کنیا و مصر از جمله کشورهایی هستند که بیشترین خطر را تهدید میکند.
برنامه جهانی غذا در تحلیل ماه گذشته خود اعلام کرد که اگر درگیری تا اواسط سال ادامه یابد و قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی بماند، نزدیک به ۴۵ میلیون نفر دیگر ممکن است با کمبود شدید مواد غذایی مواجه شوند.
تولید جهانی غلات و سیگنالهای مختلط
تاکنون، این بحران تنها به طور متوسط بر قیمت مواد غذایی تأثیر گذاشته است – تا حدی که برخی ناظران را شگفتزده کرده است.
بر اساس شاخص قیمت مواد غذایی فائو، قیمت جهانی مواد غذایی در ماه گذشته ۲.۴ درصد نسبت به فوریه افزایش یافته است.
قیمت غلات نیز افزایش کمتری داشته و ۱.۵ درصد رشد کرده است.
برای مقایسه، قیمت کلی مواد غذایی هنوز حدود ۱۱ درصد کمتر از میانگین قیمتها در سال ۲۰۲۲ است، زمانی که بازارها با شوکهای دوگانه تجاوز روسیه به اوکراین و همهگیری کووید-۱۹ دست و پنجه نرم میکردند.
در حالی که افزایش قیمت نفت و کود هزینههای تولید مواد غذایی را بالا برده است، بیشتر مواد غذایی که در سطح جهانی مصرف میشوند، مدتها قبل از آغاز بحران تولید شده بودند.
تولید جهانی غلات نیز هرگز تا این حد بالا نبوده است.
بر اساس گزارش فائو، پیشبینی میشود ذخایر غلات تا پایان فصل کشاورزی ۲۰۲۶ به رکورد ۹۵۱.۵ میلیون تن برسد که حدود ۹ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است.
ساندرو اشتاینباخ، کارشناس سیاست کشاورزی و اقتصاد کاربردی در دانشگاه ایالتی داکوتای شمالی، گفت که تحولات اخیر قیمت باید با احتیاط تفسیر شود و آنها را «سیگنالی مختلط، نه دلیلی روشن برای اطمینان» توصیف کرد.
اشتاینباخ به الجزیره گفت: «شوکهای ورودی اغلب با تأخیر منتقل میشوند.»
وی افزود: «موجودیها، کودهای پیشخرید شده، انتقال دیرهنگام هزینهها و عدم قطعیت در مورد مدت زمان [بحران] همگی میتوانند به طور موقت تأثیر را کاهش دهند.»
«اما کشاورزی بر اساس زمانبندیهای بیولوژیکی و فصلی کار میکند، در حالی که بازارهای کود و کشتیرانی میتوانند در عرض چند روز یا چند هفته قیمتگذاری مجدد شوند.»
شورو داسگوپتا، پژوهشگر در بنیاد CMCC در لچه ایتالیا، گفت که شاخصهای قیمت کلی که توسط نهادهایی مانند سازمان ملل تولید میشوند، لزوماً سختیهایی را که بسیاری از خانوارهای فردی در کشورهای فقیرتر احساس میکنند، منعکس نمیکنند.
داسگوپتا به الجزیره گفت: «در بسیاری از کشورهای کمدرآمد، قیمت سوخت مستقیماً بر قیمت خردهفروشی مواد غذایی تأثیر میگذارد، زیرا هزینههای حملونقل سهم بسیار بیشتری از کل هزینههای خانوار را در مقایسه با کشورهای پردرآمد تشکیل میدهد.»
داسگوپتا افزود: «بنابراین، حتی قبل از یک شوک احتمالی برداشت در سال جاری، افزایش هزینههای انرژی در حال حاضر بر بودجه غذایی در داکا، قاهره و لاگوس تأثیر میگذارد.»
وی اضافه کرد: «با افزایش قیمت مواد غذایی، خانوارها اغلب مجبور میشوند از میوهها، سبزیجات و پروتئین به سمت “غذاهای اصلی ارزانتر و پرکالری” روی آورند که پیامدهای ماندگاری برای تغذیه کودکان و سلامت بلندمدت دارد.»
شدت وضعیت کنونی و توانایی بازارها برای تعدیل
در حالی که اجماع گستردهای در مورد تأثیر تأخیری بحران و اهمیت بازگشایی تنگه هرمز وجود دارد، ناظران در مورد شدت چشمانداز کنونی کمتر متحد هستند.
معاملهگرانی که قراردادهای مالی مرتبط با محصولات غذایی را خرید و فروش میکنند، تنها افزایش متوسط قیمت را در ماههای آینده پیشبینی میکنند.
قراردادهای آتی گندم و ذرت در بورس کالای شیکاگو، افزایش ۴ تا ۵ درصدی قیمت را تا پایان سال نشان میدهد.
از برخی جهات، جهان برای مقابله با بحران کنونی بهتر از سایر شوکهای بزرگ به سیستم غذایی جهانی آماده است.
در طول بحران غذایی ۲۰۰۸-۲۰۰۷، زمانی که قیمت جهانی گندم بیش از ۱۳۵ درصد افزایش یافت، کشورهای متعددی از جمله چین، هند، ویتنام و اوکراین محدودیتهایی را بر صادرات محصولات اصلی اعمال کردند.
اقتصاددانان میگویند این محدودیتها بحران را تشدید کرد، بحرانی که در ابتدا ناشی از ترکیبی از خشکسالی، ذخایر پایین غلات و افزایش قیمت نفت، به ویژه در کشورهای در حال توسعه بود.
در طول بحران کنونی، عجله مشابهی برای ممنوعیت صادرات مواد غذایی وجود نداشته است، اگرچه ایران و کویت – که هیچ یک از تأمینکنندگان اصلی مواد غذایی در سطح جهانی نیستند – محدودیتهایی را اعمال کردهاند.
الیزابت رابینسون، استاد اقتصاد محیط زیست در دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی لندن، به الجزیره گفت: «وضعیت کنونی کمی متفاوت است.»
رابینسون افزود: «بازارهای غلات مختل نشدهاند و کشورها مانند سال ۲۰۰۸ واکنش نشان نمیدهند.»
«بنابراین، به احتمال زیاد نیازی نیست نگران افزایش شدید قیمت مواد غذایی در آینده نزدیک باشیم.»
استیو ویگینز، پژوهشگر در مؤسسه توسعه ماوراء بحار در لندن، گفت که پیشبینیهای بدبینانه، توانایی بازارها برای تعدیل در برابر شوکها را دستکم میگیرند.
ویگینز به الجزیره گفت: «کشاورزی در سراسر جهان متنوع و پراکنده است، بسیار بیشتر از آنچه در مورد، مثلاً، تولید خودرو صدق میکند. کشاورزان در تنظیم سیستمهای تولید خود در پاسخ به تغییر در دسترس بودن و قیمت ورودیها، قیمت محصولات، نوآوریهای فنی و غیره ماهر هستند.»
ویگینز گفت: «در حالی که برخی تحلیلگران پیشبینی کرده بودند که قیمت غلات در طول بحران ۲۰۰۸-۲۰۰۷ هرگز به حالت عادی باز نخواهد گشت، اما در نهایت به سطوح تاریخی پایین بازگشتند.»
او گفت: «آنها اعلام کردند که سیستم از هم پاشیده است، که این جهش نشان داد سیستم غذایی چقدر ناامیدکننده است.»
«خدا را شکر، آنها اشتباه میکردند.»
کاهش احتمالی عملکرد محصولات
با این حال، هرچه تنگه هرمز طولانیتر بسته بماند، قیمت اوره، آمونیاک، گوگرد و فسفات احتمالاً بالاتر خواهد رفت که به معنای هزینههای بیشتر برای کشاورزان است.
فائو تخمین زده است که اگر بحران حل نشود، قیمت کود میتواند در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۲۰ درصد بالاتر باشد.
پس از یک افزایش کوتاه در آخر هفته، ترافیک دریایی در تنگه هرمز از زمانی که تهران اعلام کرد کشتیها تا زمانی که آمریکا محاصره بنادر ایران را حفظ کند، محدود خواهند شد، به شدت کاهش یافته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در مصاحبهای با بلومبرگ نیوز در روز دوشنبه، اشاره کرد که بعید است آتشبس دو هفتهای بین آمریکا و ایران را قبل از انقضای آن در روز چهارشنبه تمدید کند و گفت که برای «معامله بد» عجله نخواهد کرد.
کتی بایلیس، کارشناس امنیت غذایی در دانشگاه کالیفرنیا، سانتا باربارا، که به کاخ سفید جورج دبلیو بوش مشاوره میداد، گفت که از دیدن افزایش زیاد قیمتها در برخی کشورها در آینده نزدیک تعجب نخواهد کرد.
بایلیس به الجزیره گفت: «ما قبلاً شاهد افزایش قیمت مواد غذایی در ماه مارس بودهایم، اما تصور میکنم ارقام آوریل بدتر خواهد بود.»
بایلیس افزود: «باید مراقب باشیم که آیا سطح زیر کشت محصولات اصلی در بهار امسال کاهش مییابد یا خیر، که نشاندهنده یک پاسخ احتمالی به افزایش قیمت ورودیها خواهد بود.»
«اما حتی اگر سطح زیر کشت ثابت بماند، ممکن است به دلیل کاهش مصرف ورودیها، شاهد کاهش عملکرد محصولات باشیم.»
#بحران_غذایی_جهانی #تنگه_هرمز #امنیت_غذایی #تحریم_ایران #قیمت_غذا #کشاورزی #اقتصاد_جهانی #آمریکا_رژیم_صهیونیستی #فائو #فقر_جهانی