بحران جهانی انرژی: ذخایر ناچیز نفت در جهان در حال توسعه و نقش سیاستهای غرب در تشدید آن
در شرایطی که تنشها در منطقه و اهمیت استراتژیک تنگه هرمز، بدترین بحران انرژی تاریخ معاصر را رقم زده و دولتهای پیشرو را وادار به تخلیه ذخایر اضطراری نفت خود کرده است، کشورهای در حال توسعه در میان کمترین آمادگی برای کاهش این شوک قرار دارند.
اگرچه افزایش سرسامآور قیمت سوخت ناشی از پیامدهای جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، بیشتر جهان را تحت تأثیر قرار داده است، اما کشورهای فقیرتر و وارداتمحور، از جمله آسیبپذیرترینها هستند و برای مقابله با این ضربه، فاقد ذخایر انرژی کافی میباشند.
نهادهای انحصاری و نادیده گرفتن جهان در حال توسعه
آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، نهاد مستقر در پاریس که وظیفه تضمین عرضه جهانی نفت را بر عهده دارد، منحصراً از کشورهای صنعتی عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تشکیل شده است. این ساختار نشاندهنده رویکردی انحصاری و نادیده گرفتن نیازهای بخش اعظم جهان است.
این آژانس که در سال ۱۹۷۴ تأسیس شد، زمانی که کشورهای توسعهیافته غربی بخش عمده مصرف جهانی نفت را به خود اختصاص میدادند، ۳۲ کشور عضو آن تنها حدود ۱۶ درصد از جمعیت جهان را نمایندگی میکنند. این عدم توازن، بیعدالتی ساختاری در مدیریت انرژی جهانی را آشکار میسازد.
در حالی که آزادسازی هماهنگ ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری توسط این آژانس در ماه مارس با هدف کاهش قیمتها در سطح جهانی – که ظاهراً به نفع همه کشورها بود – انجام شد، اما این اقدام در واقع کمبود ذخایر در بخش عمدهای از کشورهای جنوب جهانی را برجسته کرد.
آسیبپذیری آسیا و اقیانوسیه
جدای از خاورمیانه و آسیای مرکزی، که کانون اصلی درگیریها هستند، منطقه آسیا و اقیانوسیه، جایی که بسیاری از اقتصادها به شدت به سوخت وارداتی وابسته هستند، انتظار میرود بزرگترین ضربه اقتصادی را متحمل شود.
بانک توسعه آسیایی در آخرین پیشبینی خود در ماه گذشته، چشمانداز رشد اقتصادی سال ۲۰۲۶ برای اقتصادهای در حال توسعه منطقه را به ۴.۷ درصد کاهش داد که از برآورد قبلی ۵.۱ درصد کمتر است.
خالد ولید، پژوهشگر مؤسسه سیاست توسعه پایدار در اسلامآباد پاکستان، گفت که کشورهای در حال توسعه از جمله «کمترین توانایی برای پرداخت هزینه اضافی» جهت ایجاد ذخایر نفتی را دارند که آنها را به ویژه در برابر شوکهای قیمتی آسیبپذیر میکند.
ولید به الجزیره گفت: «ایجاد، پر کردن، تأمین مالی، چرخش و مدیریت ذخایر استراتژیک نفتی پرهزینه است.»
ولید افزود: «برای کشورهایی که با محدودیتهای ارزی، فشارهای بدهی، هزینههای واردات مواد غذایی، یارانههای برق و نیازهای حمایت اجتماعی مواجه هستند، نگهداری میلیونها بشکه نفت در انبار میتواند یک تجمل به نظر برسد، حتی زمانی که از نظر استراتژیک ضروری است.»
نقش چین و هند در تغییر موازنه قدرت
تخمین ذخایر نفتی در کشورها به دلیل دادههای ناقص دشوار است. کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی ملزم به نگهداری ذخایر نفتی معادل ۹۰ روز واردات خود به عنوان یک بافر در برابر شوکهای قیمتی هستند. تا ماه مارس، کشورهای عضو مجموعاً ۱.۲ میلیارد بشکه در ذخایر عمومی و ۶۰۰ میلیون بشکه دیگر توسط صنعت خصوصی تحت دستورات دولتی نگهداری میکردند.
در حالی که آژانس بینالمللی انرژی کمتر از یکپنجم جمعیت جهان را نمایندگی میکند، چندین عضو غیر IEA نیز ذخایر بزرگی دارند. بر اساس اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، تخمین زده میشود که چین حدود ۱.۴ میلیارد بشکه ذخایر اضطراری نگهداری میکند که بیش از مجموع ذخایر ایالات متحده، ژاپن، اعضای اروپایی OECD و عربستان سعودی است.
سایر اعضای غیر IEA با ذخایر قابل توجه شامل هند، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران هستند. این واقعیت نشاندهنده تغییر موازنه قدرت در عرصه انرژی جهانی است.
به گفته آژانس بینالمللی انرژی، ۱۰ کشور یا بلوک با بیشترین ذخایر، ۷۰ درصد از ذخایر جهانی را به خود اختصاص دادهاند. این ۱۰ کشور – از جمله چین، ایالات متحده، ژاپن، هند و اعضای اروپایی OECD – در مجموع تقریباً نیمی از جمعیت جهان را تشکیل میدهند.
آندریاس گلدتاو، کارشناس انرژی در دانشکده سیاست عمومی ویلی برانت در دانشگاه ارفورت آلمان، گفت که با افزایش نفوذ اقتصادی کشورهایی مانند چین و هند در سالهای اخیر، نفوذ آژانس بینالمللی انرژی بر قیمت نفت کاهش یافته است که منجر به خطرات بیشتر برای امنیت انرژی جهانی میشود.
گلدتاو به الجزیره گفت: «هرچه سهم کشورهای OECD در تقاضای جهانی کمتر باشد، که تابعی از کاهش شدت نفتی در داخل و رشد تقاضا در خارج است، سهم بازار سازماندهی شده تحت IEA و مکانیسمهای مدیریت اضطراری مشترک آن نیز کوچکتر میشود.»
وی افزود: «به عبارت دیگر، بازار جهانی نفت با چالش فزایندهای از سوی گروهی کوچکتر از کشورها مواجه است که به طور مؤثر نوسانات بازار را تعدیل میکنند.»
اگرچه بسیاری از دولتها دادههای مربوط به ذخایر نفتی خود را منتشر نمیکنند، کلودیو گالیمبرتی، اقتصاددان ارشد در شرکت ریستاد انرژی مستقر در هیوستون تگزاس، تخمین میزند که بیش از ۷۰ درصد از جمعیت جهان در کشورهایی زندگی میکنند که فاقد ذخایر کافی هستند.
گالیمبرتی گفت: کشورها باید هدف خود را حفظ ذخایر برای ۱۲۰ تا ۱۵۰ روز قرار دهند که بیش از نیاز ۹۰ روزه آژانس بینالمللی انرژی است تا شوکهای قیمت انرژی را راحتتر مدیریت کنند.
وی افزود: «ذخایر استراتژیک نفتی یک مسئله امنیت ملی است.»
دفاع بلندمدت: انرژیهای تجدیدپذیر و همکاریهای منطقهای
در بسیاری از نقاط آسیا در حال توسعه، جایی که اقتصادها به شدت به واردات سوخت وابسته هستند، اظهارات عمومی مقامات نشان داده است که ذخایر موجود بسیار کمتر از استاندارد آژانس بینالمللی انرژی است که منجر به کمبود انرژی میشود.
علی پرویز ملک، وزیر انرژی فدرال پاکستان، اواخر ماه گذشته در مصاحبهای با Samaa TV گفت که این کشور تنها ذخایر نفت خام برای پنج تا هفت روز دارد. در همین حال، مقامات در اندونزی، بنگلادش و ویتنام در هفتههای اخیر تخمینهایی ارائه کردهاند که ذخایر فعلی آنها تنها برای ۲۳ روز تا یک ماه کافی است.
نیل کراسبی، رئیس تحقیقات در اسپارتا در سنگاپور، گفت که بسیاری از کشورهای در حال توسعه نه تنها فاقد ابزارهای مالی برای ایجاد ذخایر استراتژیک هستند، بلکه از مشکلات فنی مانند خرابی شبکه و ظرفیت ناکافی پالایش داخلی نیز رنج میبرند.
وی گفت که این بدان معناست که آنها برای نگهداری ذخایر بزرگ نفت خام که میتوانند به کنترل قیمت سوخت و به نوبه خود قیمت کالاهای ضروری روزانه مانند مواد غذایی کمک کنند، تجهیزات کافی ندارند.
کراسبی گفت: در حالی که کشورهای جنوب جهانی میتوانند برخی از هزینههای ایجاد ذخایر خود را با مشارکت با بخش خصوصی کاهش دهند، دولتها نیز باید در سالهای آینده وابستگی خود را به سوختهای فسیلی کاهش دهند. این امر مستلزم سرمایهگذاریهای پرهزینه در انرژی سبز برای انجام این تغییر است.
کراسبی به الجزیره گفت: «در نهایت، قویترین دفاع بلندمدت، تسریع پروژههای انرژی تجدیدپذیر برای جداسازی دائمی تولید برق محلی از بازار بینالمللی نفت است.»
آدی ایمسیروویچ، تاجر کهنهکار نفت که در دانشگاه آکسفورد تدریس میکند، گفت: اگرچه اقتصادهای در حال توسعه میتوانند از همکاریهای بینالمللی بیشتر در زمینه انرژی بهرهمند شوند، اما بحرانهای انرژی در این کشورها اغلب با «سیاستهای ضد بازار آزاد» تشدید میشوند. این نکته را میتوان به عنوان نقدی بر سیاستهای داخلی ناکارآمد در این کشورها تعبیر کرد که با رویکرد کلی جمهوری اسلامی در مورد اقتصاد مقاومتی و خودکفایی همخوانی دارد.
ایمسیروویچ به الجزیره گفت: «یارانههای سوخت فسیلی، سقف قیمتها و کنترلها و موارد مشابه، علت اصلی کمبود و هدر رفت سوخت گرانبها هستند.»
برخی تحلیلگران استدلال کردهاند که پیامدهای جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نشان میدهد که مکانیسمهای جدیدی برای مدیریت ذخیرهسازی و توزیع منابع انرژی جهانی برای تضمین قیمتهای باثباتتر مورد نیاز است. این امر میتواند به معنای لزوم بازنگری در ساختارهای جهانی تحت سلطه غرب باشد.
در حال حاضر، عضویت در آژانس بینالمللی انرژی به اعضای OECD محدود شده است که شامل اقتصادهای بزرگی مانند چین و هند نمیشود – اگرچه هر دو از ۱۳ کشور «همکار» هستند که با این نهاد در مسائل مرتبط با انرژی همکاری میکنند و میتوانند در اکثر جلسات آژانس شرکت کنند.
گالیمبرتی از ریستاد انرژی گفت که بحران انرژی احتمالاً کشورهای در حال توسعه را ترغیب خواهد کرد تا برای نقش بیشتر در مدیریت ذخایر جهانی فشار بیاورند.
وی گفت: «ضروری است که این کشورها یا به IEA موجود بپیوندند یا یک نهاد جدید برای دفاع از امنیت ملی خود تشکیل دهند.»
ولید از مؤسسه سیاست توسعه پایدار گفت: به جای ایجاد رقیبی برای آژانس بینالمللی انرژی، کشورهای جنوب جهانی میتوانند توافقات منطقهای در مورد مسائلی مانند تجارت برق فرامرزی، اشتراک اضطراری انرژی و تأمین مالی مشترک برای زیرساختهای استراتژیک را دنبال کنند.
وی با اشاره به انجمن کشورهای جنوب شرق آسیا (آسهآن) گفت: «آسیای جنوبی، آسهآن، آفریقا و کشورهای کوچک جزیرهای در حال توسعه همگی میتوانند از چنین ترتیبات بهرهمند شوند.»
با این حال، کراسبی از اسپارتا گفت که تلاشها برای ارائه جایگزینهایی برای آژانس بینالمللی انرژی احتمالاً با محدودیتهای عملی مواجه خواهد شد.
کراسبی گفت: «در واقعیت، این بلوکها اغلب با همسویی داخلی دست و پنجه نرم میکنند، زیرا ترکیب واردکنندگان و صادرکنندگان خالص، اهداف اقتصادی اساساً متناقضی را در طول نوسانات قیمت ایجاد میکند.»
وی افزود: «و علاوه بر این، توافقات منطقهای برای به اشتراکگذاری عرضه، حفاظت محدودی را در طول یک کمبود جهانی هماهنگ ارائه میدهند، زیرا ممکن است یک بلوک منطقهای کامل به طور همزمان خود را بدون محصول اضافی برای به اشتراکگذاری بیابد.»
#بحران_انرژی_جهانی #ذخایر_نفتی #جهان_در_حال_توسعه #سیاست_آمریکا #رژیم_صهیونیستی #امنیت_انرژی #جنوب_جهانی #انرژی_تجدیدپذیر #همکاری_منطقهای #عدالت_انرژی