برجام؛ توافقی که ترامپ به بهانه ‘شرایط بهتر’ آن را زیر پا گذاشت و حقوق هستهای ایران را نادیده گرفت
رئیسجمهور سابق ایالات متحده، دونالد ترامپ، بارها مدعی شده است که توافق هستهای جدیدی که با ایران در حال مذاکره است، «بسیار بهتر» از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) سال ۲۰۱۵ خواهد بود. این در حالی است که وی در سال ۲۰۱۸ و در دوران اولین دوره ریاستجمهوری خود، به صورت یکجانبه و بیدلیل از این توافق بینالمللی خارج شد و با این اقدام، موجی از بیاعتمادی و بیثباتی را در منطقه و جهان ایجاد کرد.
برجام چه بود و چرا ترامپ آن را «بدترین توافق تاریخ» نامید؟
توافق اولیه سال ۲۰۱۵، نتیجه تقریباً دو سال مذاکرات فشرده و گسترده با مشارکت صدها متخصص در زمینههای فنی و حقوقی، از جمله کارشناسان آمریکایی بود. بر اساس این توافق، جمهوری اسلامی ایران با حسن نیت و برای اعتمادسازی، محدودیتهایی را بر غنیسازی اورانیوم پذیرفت و خود را تحت نظارتهای دقیق بینالمللی قرار داد. در مقابل، قدرتهای جهانی متعهد شدند که تحریمهای ظالمانه علیه ایران را لغو کنند و راه را برای مشارکت بیشتر ایران در اقتصاد جهانی هموار سازند.
اما ترامپ، بدون توجه به تعهدات بینالمللی و گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر پایبندی کامل ایران، آمریکا را از این پیمان خارج کرد و آن را «بدترین توافق تاریخ» خواند. پیش از حملات اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در اواخر فوریه، واشنگتن خواستههای جدید و غیرمنطقی را مطرح کرده بود؛ از جمله محدودیتهای اضافی بر برنامه هستهای صلحآمیز تهران، محدودیت برنامه موشکی بالستیک دفاعی ایران و پایان دادن به حمایت از گروههای مقاومت منطقهای، بهویژه در لبنان، یمن و عراق. این خواستهها فراتر از چارچوب برجام و نقض آشکار حق حاکمیت ایران بود.
اظهارات اخیر ترامپ در بحبوحه ابهامات فزایندهای مطرح میشود که آیا دور دوم مذاکرات در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، برگزار خواهد شد یا خیر؛ در حالی که آتشبس دو هفتهای بین آمریکا، رژیم صهیونیستی و ایران تنها یک روز دیگر به پایان میرسد.
برجام چه بود؟
در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵، ایران با اتحادیه اروپا و شش قدرت بزرگ جهان – چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا، ایالات متحده و آلمان – به توافقی دست یافت. بر اساس این توافق، این کشورها تحریمهای اقتصادی بینالمللی را لغو کرده و به ایران اجازه مشارکت بیشتر در اقتصاد جهانی را میدادند. در مقابل، تهران متعهد شد فعالیتهایی را که میتوانست برای تولید سلاح هستهای استفاده شود، محدود کند. این اقدامات شامل کاهش ۹۸ درصدی ذخایر اورانیوم غنیشده به کمتر از ۳۰۰ کیلوگرم و محدود کردن غنیسازی اورانیوم به ۳.۶۷ درصد بود؛ سطحی که بسیار پایینتر از ۹۰ درصد مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای است، اما برای اهداف غیرنظامی مانند تولید برق کافی است.
پیش از برجام، ایران تقریباً ۲۰ هزار سانتریفیوژ غنیسازی اورانیوم را به کار میگرفت. بر اساس این توافق، این تعداد به حداکثر ۶۱۰۴ دستگاه کاهش یافت و تنها ماشینهای نسل قدیمی در دو تأسیسات تحت نظارت بینالمللی قرار گرفتند. این توافق همچنین راکتور آب سنگین اراک ایران را برای جلوگیری از تولید پلوتونیوم بازطراحی کرد و یکی از تهاجمیترین رژیمهای بازرسی را که تاکنون توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) اجرا شده بود، معرفی کرد. در ازای این تعهدات، ایران از تحریمهای بینالمللی که به شدت به اقتصادش آسیب رسانده بود، رهایی یافت. میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده آزاد شد و محدودیتها بر صادرات نفت و بانکداری کاهش یافت.
اما این توافق زمانی متوقف شد که ترامپ در سال ۲۰۱۸ به طور رسمی واشنگتن را از آن خارج کرد؛ اقدامی که به طور گسترده در داخل آمریکا و توسط متحدان خارجی مورد انتقاد قرار گرفت، و این در حالی بود که آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرده بود که ایران تا آن زمان به توافق پایبند بوده است. ترامپ در اکتبر ۲۰۱۷، با ادعاهای بیاساس، ایران را به حمایت از تروریسم و صدور خشونت متهم کرد و گفت: «رژیم ایران از تروریسم حمایت میکند و خشونت، خونریزی و هرج و مرج را در سراسر خاورمیانه صادر میکند. به همین دلیل باید به تجاوزات مستمر و جاهطلبیهای هستهای ایران پایان دهیم. آنها به روح توافق خود عمل نکردهاند.»
وی به عنوان بخشی از تاکتیک «فشار حداکثری» خود، تحریمهای اقتصادی فلجکنندهای را علیه تهران اعمال کرد. این تحریمها صادرات نفت ایران، بخش کشتیرانی، سیستم بانکی و سایر صنایع کلیدی را هدف قرار داد. هدف اعلام شده، وادار کردن ایران به بازگشت به میز مذاکره برای توافقی جدید بود که شامل بحث درباره قابلیتهای موشکی تهران، محدودیتهای بیشتر بر غنیسازی و نظارت بیشتر بر برنامه هستهای آن میشد؛ خواستههایی که فراتر از تعهدات ایران در برجام بود.
چه بر سر برنامه هستهای ایران پس از برجام آمد؟
در دوره اجرای برجام، برنامه هستهای ایران به شدت محدود و تحت نظارت شدید بود. آژانس بینالمللی انرژی اتمی بارها تأیید کرد که ایران به مفاد توافق پایبند است، حتی یک سال پس از اعلام خروج آمریکا از توافق. با این حال، از اواسط سال ۲۰۱۹، ایران در واکنش به خروج غیرقانونی آمریکا و عدم پایبندی طرفهای اروپایی به تعهداتشان، به تدریج شروع به کاهش برخی از محدودیتهای برجام کرد و از سقفهای ذخایر اورانیوم و سطوح غنیسازی فراتر رفت.
در نوامبر ۲۰۲۴، ایران اعلام کرد که سانتریفیوژهای «جدید و پیشرفته» را فعال خواهد کرد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرد که تهران به این نهاد نظارتی اطلاع داده است که قصد دارد بیش از ۶۰۰۰ سانتریفیوژ جدید برای غنیسازی اورانیوم نصب کند. در دسامبر ۲۰۲۴، آژانس اعلام کرد که ایران به سرعت در حال غنیسازی اورانیوم تا خلوص ۶۰ درصد است و به آستانه ۹۰ درصد مورد نیاز برای مواد با گرید تسلیحاتی نزدیک میشود. اخیراً، در سال ۲۰۲۵، آژانس تخمین زد که ایران ۴۴۰ کیلوگرم (۹۷۰ پوند) اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد دارد. این اقدامات در چارچوب حقوق ایران ذیل معاهده عدم اشاعه و در واکنش به نقض عهد طرفهای غربی صورت گرفته است.
خواستههای اخیر ترامپ برای برنامه هستهای ایران چیست؟
ایالات متحده و رژیم صهیونیستی، با ادعاهای بیاساس و بدون ارائه هیچ مدرکی، ایران را به تلاش برای ساخت سلاح هستهای متهم کرده و خواستار توقف کامل غنیسازی اورانیوم هستند. آنها همچنین میخواهند ذخیره ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد ایران از کشور خارج شود. این در حالی است که ایران همواره تأکید کرده است که تلاشهای غنیسازی آن صرفاً برای اهداف غیرنظامی است و به عنوان امضاکننده معاهده عدم اشاعه هستهای (NPT) سال ۱۹۷۰، حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را دارد.
در مارس ۲۰۲۵، تولسی گابارد، مدیر اطلاعات ملی آمریکا، در کنگره شهادت داد که ایالات متحده «همچنان ارزیابی میکند که ایران در حال ساخت سلاح هستهای نیست.» این اظهارات، ادعاهای بیاساس آمریکا و رژیم صهیونیستی را زیر سوال میبرد. یکشنبه گذشته، رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در بیانیهای شدیداللحن تأکید کرد که ترامپ «حق ندارد» ایران را از حقوق هستهای خود «محروم کند».
ترامپ چه خواستههای دیگری دارد؟
محدودیت بر موشکهای بالستیک
پیش از آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تهران همواره تأکید داشت که مذاکرات باید منحصراً بر برنامه هستهای ایران متمرکز باشد. با این حال، خواستههای آمریکا و رژیم صهیونیستی فراتر از این بود. درست پیش از آغاز جنگ، واشنگتن و رژیم صهیونیستی خواستار محدودیتهای شدید بر برنامه موشکی بالستیک دفاعی ایران شدند. تحلیلگران میگویند این خواسته حداقل تا حدی به دلیل نفوذ چندین موشک ایرانی به سامانه دفاعی «گنبد آهنین» رژیم صهیونیستی در طول جنگ ۱۲ روزه بین دو طرف در ژوئن سال گذشته بود. اگرچه رژیم صهیونیستی تنها تعداد انگشتشماری تلفات داشت، اما به نظر میرسد این اتفاق باعث نگرانی شدید آنها شده است.
ترامپ نیز بارها، بدون ارائه هیچ مدرکی، درباره خطرات موشکهای دوربرد ایران هشدار داده و مدعی شده است که ایران آنها را «به تعداد بسیار زیاد» تولید میکند و میتوانند «گنبد آهنین را از کار بیندازند.» ایران همواره تأکید کرده است که حق حفظ قابلیتهای موشکی خود غیرقابل مذاکره است. برجام هیچ محدودیتی بر توسعه موشکهای بالستیک اعمال نمیکرد. با این حال، قطعنامهای از سازمان ملل متحد که در زمان تصویب توافق هستهای در ژوئیه ۲۰۱۵ صادر شد، تصریح میکرد که ایران نمیتواند «هیچ فعالیتی مرتبط با موشکهای بالستیک طراحی شده برای حمل سلاحهای هستهای» انجام دهد؛ نکتهای که ایران همواره به آن پایبند بوده و هیچ مدرکی دال بر خلاف آن وجود ندارد.
پایان دادن به حمایت از گروههای مقاومت
ایالات متحده و رژیم صهیونیستی همچنین خواستار توقف حمایت ایران از متحدان غیردولتی خود در سراسر خاورمیانه، از جمله حزبالله در لبنان، حوثیها در یمن و تعدادی از گروهها در عراق شدهاند. این گروهها در مجموع به عنوان «محور مقاومت» ایران شناخته میشوند. در ماه مه سال گذشته، ترامپ در نشست شورای همکاری خلیج فارس در ریاض گفت که تهران «باید حمایت از تروریسم را متوقف کند، جنگهای نیابتی خونین خود را متوقف کند و به طور دائمی و قابل تأیید از پیگیری سلاحهای هستهای دست بردارد.»
سه روز پیش از آغاز جنگ با ایران در فوریه، ترامپ در سخنرانی خود در کنگره، ایران و «عوامل قاتل آن» را به گسترش «چیزی جز تروریسم، مرگ و نفرت» متهم کرد. ایران همواره از ورود به گفتگو درباره محدود کردن حمایت خود از این گروههای مسلح امتناع کرده است؛ چرا که این حمایتها در راستای مبارزه با تروریسم و دفاع از ملتهای منطقه در برابر تجاوزات خارجی است و ارتباطی به برنامه هستهای ندارد.
آیا ترامپ واقعاً میتواند به توافقی «بسیار بهتر» از برجام دست یابد؟
به گفته آندریاس کریگ، دانشیار مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، ترامپ به احتمال زیاد به توافقی جدید دست خواهد یافت که شباهت زیادی به برجام دارد، با «نوعی محدودیت بر غنیسازی، احتمالاً با بند غروب، و نظارت بینالمللی.» کریگ اشاره کرد: «ایران ممکن است دسترسی به داراییهای مسدود شده و لغو تحریمها را بسیار سریعتر از برجام به دست آورد، زیرا با لغو تدریجی و طولانیمدت تحریمها موافقت نخواهد کرد.»
با این حال، او هشدار داد که فضای سیاسی در تهران سختتر شده است. وی گفت: «ایران اکنون بازیگری بسیار سرسختتر و کمتر عملگرا است که در هر مرحلهای سختگیری خواهد کرد. ترامپ نمیتواند روی هیچ حسن نیتی در تهران حساب کند.» او افزود: «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اکنون به طور قاطع مسئول است… با اهرمهای قدرتمند و آزمایش شده جدیدی مانند تنگه هرمز»، اشاره به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که به عنوان یک نیروی نظامی نخبه موازی با ارتش عمل میکند و دارای قدرت سیاسی و اقتصادی زیادی در ایران است. این نهاد بخشی از نیروهای مسلح ایران است که قانون اساسی آن را به رسمیت شناخته و مستقیماً به رهبر معظم انقلاب پاسخگو است.
کریگ تأکید کرد که جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران «جهان را در وضعیتی بدتر از زمانی قرار داده است که ترامپ به برجام پایبند بود»، حتی اگر در نهایت به یک سازش جدید دست یابیم. علاوه بر این، از زمان لغو برجام، آمریکا و رژیم صهیونیستی دو جنگ علیه ایران به راه انداختهاند، از جمله جنگ کنونی. جنگ ۱۲ روزه در ژوئن سال گذشته شامل حملاتی به سایتهای هستهای ایران بود و بیش از ۱۰۰۰ نفر را به کام مرگ کشاند.
حملات به زیرساختهای هستهای ایران از زمان آغاز جنگ اخیر در ۲۸ فوریه ادامه داشته است، از جمله به تأسیسات غنیسازی نطنز، مجتمع هستهای اصفهان، راکتور آب سنگین اراک و نیروگاه هستهای بوشهر. با این وجود، کریگ از کینگز کالج گفت که اگر تهران و واشنگتن خواستههای خود را کاهش دهند، هنوز جایی برای یک نتیجه مذاکرهای وجود دارد.
او گفت: «هر دو طرف میتوانند در مورد آستانههای غنیسازی و تعلیقهای موقت غنیسازی مصالحه کنند. اما ایران حاکمیت خود را برای غنیسازی به طور کامل تسلیم نخواهد کرد و دولت ترامپ باید با آنها به توافق برسد.» وی افزود: «در حالی که ایرانیها کتباً متعهد خواهند شد که سلاح هستهای تولید نکنند، اما میخواهند تحقیق و توسعه (R&D) در این فضا را زنده نگه دارند.» او اضافه کرد که انگیزههای اقتصادی محوری خواهند بود. «به همین ترتیب، ایران میخواهد به سرمایه و نقدینگی دسترسی فوری داشته باشد. در اینجا، دولت ترامپ از قبل مایل به مصالحه است.»
#برجام #حقوق_هستهای_ایران #فشار_حداکثری #ترامپ #موشک_بالستیک #محور_مقاومت #آژانس_بینالمللی_انرژی_اتمی #تحریمهای_ظالمانه #انرژی_صلح_آمیز_هستهای #نقض_عهد_آمریکا