ترکیه و روکتسان در مسیر خودکفایی دفاعی؛ از تحریمها تا رقابت جهانی در سایه تحولات منطقه
تحولات اخیر در عرصه جهانی، از جمله جنگ روسیه و اوکراین، درگیریها در غزه، مناقشات هند و پاکستان و به ویژه جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نشاندهنده تغییرات چشمگیر در ماهیت جنگهای مدرن است. در کانون این تحولات، افزایش وابستگی جهانی به فناوری پهپاد و موشک و همچنین سیستمهای پیشرفته پدافند هوایی قرار دارد.
در این میان، ترکیه به عنوان یکی از قدرتهای نظامی بزرگ در خاورمیانه، به طور فزایندهای خود را به عنوان یک تامینکننده اصلی در بخش دفاعی جهانی مطرح میکند. در قلب این تلاش، شرکت روکتسان قرار دارد؛ شرکتی که در سال ۱۹۸۸ با هدف تامین نیازهای نیروهای مسلح ترکیه تاسیس شد و از آن زمان به تولیدکننده اصلی سیستمهای موشکی و راکتی این کشور تبدیل گشته است.
این شرکت که در حال حاضر به حدود ۵۰ کشور صادرات دارد، یکی از سریعترین شرکتهای دفاعی در حال رشد در سطح جهان محسوب میشود. اما روکتسان چگونه توانسته سهم بزرگی از تجارت جهانی تسلیحات را به خود اختصاص دهد؟
دور زدن تحریمهای غرب و رسیدن به خودکفایی
گسترش صنعت دفاعی ترکیه تا حد زیادی با محدودیتهای اعمال شده بر آن تسریع شد. تحریمهای غرب با هدف توقف پیشرفت نظامی آنکارا، باعث شد که این کشور نتواند سیستمها یا قطعات فنی لازم را به دست آورد. این همان مسیری است که بسیاری از کشورهای مستقل برای رسیدن به خودکفایی پیمودهاند.
در سال ۲۰۲۰، ایالات متحده تحریمهایی را تحت قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریمها (کاتسا) علیه ترکیه – یکی از اعضای کلیدی ائتلاف نظامی فراآتلانتیک ناتو – اعمال کرد. این تحریمها آژانس تدارکات نظامی ترکیه، رئیس آن اسماعیل دمیر و سه مقام ارشد دیگر را هدف قرار داد. واشنگتن همچنین در ژوئیه ۲۰۱۹، آنکارا را از برنامه جت جنگنده پنهانکار F-35 اخراج کرد.
این اقدامات پس از آن صورت گرفت که آنکارا سامانه پدافند موشکی S-400 روسیه را خریداری کرد، که از دید غرب تهدیدی بالقوه برای امنیت ناتو تلقی میشد. اتحادیه اروپا نیز تحریمهای محدودی را آماده کرده و پس از اختلافات مربوط به اکتشاف انرژی در شرق مدیترانه، درباره محدود کردن صادرات تسلیحات گفتگو کرد.
برای دور زدن این محدودیتها، ترکیه یک اکوسیستم دفاعی یکپارچه و بومی ایجاد کرد. امروزه، این کشور به یک زنجیره تامین گسترده متشکل از نزدیک به ۴۰۰۰ شرکت کوچک و متوسط (SME) در سراسر کشور متکی است. در نتیجه، صنعت دفاعی ترکیه اکنون با نرخ تولید بومی بیش از ۹۰ درصد فعالیت میکند که نشان از اقتدار و استقلال این کشور در برابر فشارهای خارجی است.
این تغییر، بازده مالی قابل توجهی برای آنکارا به همراه داشته است. در سال ۲۰۲۵، صنعت دفاعی ترکیه ۱۰ میلیارد دلار صادرات گزارش کرد. مراد ایکینجی، مدیر کل روکتسان، به الجزیره گفت که این شرکت در حال حاضر در رتبه ۷۱ در میان شرکتهای دفاعی جهانی قرار دارد و جاهطلبانه قصد دارد به جمع ۵۰، سپس ۲۰ و در نهایت ۱۰ شرکت برتر جهان راه یابد.
برای حمایت از این گسترش، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، هفته گذشته چندین تاسیسات بزرگ را افتتاح کرد، از جمله:
- بزرگترین تاسیسات کلاهک جنگی اروپا.
- مرکز جدید تحقیق و توسعه (R&D) که میزبان ۱۰۰۰ مهندس است.
- تاسیسات «کریککاله» که به فناوری سوخت موشک اختصاص دارد.
- زیرساختهای جدید برای تولید انبوه موشکهای بالستیک و کروز.
این پروژهها نشاندهنده سرمایهگذاری ۱ میلیارد دلاری است و این شرکت قصد دارد ۲ میلیارد دلار دیگر برای گسترش قابلیتهای تولید انبوه تزریق کند.
«تایفون» و جنگهای مدرن؛ درسهایی از میدان نبرد
استراتژی تحقیق و توسعه روکتسان – که ۳۲۰۰ مهندس را به کار گرفته و این شرکت را به سومین موسسه بزرگ تحقیق و توسعه در ترکیه تبدیل کرده است – به شدت تحت تاثیر دادههای جمعآوری شده از درگیریهای جاری جهانی قرار دارد.
به گفته ایکینجی، جنگ در اوکراین تاثیر پهپادهای ارزانقیمت FPV و کامیکازه با پشتیبانی هوش مصنوعی را برجسته کرد. در پاسخ، روکتسان سیستمهای پدافند هوایی مانند «آلکا» و «برج» را در کنار موشک لیزری «جیریت» توسعه داد.
چشمانداز منطقهای در طول جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، پیچیدهتر شد؛ جایی که پهپادهای ارزانقیمت شاهد طراحی ایران – که اخیراً توسط روسیه با ماژولهای ضد پارازیت «کومتا-بی» ارتقا یافتهاند – دفاعیات را در هم شکستند و حتی در مارس ۲۰۲۶ به یک پایگاه بریتانیایی در قبرس حمله کردند. در همان ماه، پدافند هوایی ناتو مجبور شد سه موشک بالستیک ایرانی را که وارد حریم هوایی ترکیه شده بودند، رهگیری کند. این حوادث، قدرت بازدارندگی و توانمندیهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران را به وضوح نشان داد.
در همین حال، درگیری اخیر بین رژیم صهیونیستی و ایران، استفاده از حملات پیچیده ترکیبی از موشکهای بالستیک با «انبوه» پهپادهای کامیکازه را به نمایش گذاشت که برای غلبه بر پدافند هوایی طراحی شده بودند. این محیط، فناوری هایپرسونیک را به یک دارایی حیاتی تبدیل میکند.
اینجاست که پروژه تایفون (Typhoon) مورد توجه قرار میگیرد. تایفون خانوادهای از موشکهای بالستیک دوربرد در حال توسعه است. پیشرفتهترین نسخه آن، تایفون بلوک ۴، یک موشک هایپرسونیک است که برای نفوذ به سیستمهای پدافند هوایی پیشرفته با سرعتهای فوقالعاده بالا طراحی شده است.
هنگامی که الجزیره جزئیات خاصی در مورد برد عملیاتی دقیق تایفون را پرسید، ایکینجی طفره رفت. او خاطرنشان کرد: «ما از ذکر برد آن خودداری میکنیم؛ فقط میگوییم برد آن کافی است.»
به همین ترتیب، تحریمهای تاریخی غرب، ترکیه را به سمت تشکیل ابتکارات همکاری جدید سوق داده و عملاً یک «چرخش به شرق» را به دور از وابستگی دفاعی به غرب تسریع کرده است. پهپادهای ترکیه اکنون توسط تعداد فزایندهای از کشورها، از جمله پاکستان در طول جنگ خود با هند در ماه مه گذشته، استفاده میشوند.
بر اساس این ارزیابیهای تهدید، روکتسان پنج حوزه کلیدی تولید را در اولویت قرار داده است:
- موشکهای بالستیک و کروز دوربرد.
- سیستمهای پدافند هوایی، از جمله «گنبد فولادی»، حصار-آ، حصار-او و سیپر.
- موشکهای کروز پرتابشده از زیردریایی، با استفاده از سیستم AKYA برای بهرهبرداری از ناوگان بزرگ زیردریایی ترکیه.
- مهمات هوشمند میکرو که به طور خاص برای پهپادهای مسلح طراحی شدهاند.
- موشکهای هوا به هوای دوربرد، نیازی که توسط درگیری کوتاه هند و پاکستان برجسته شد.
مدل صادراتی استراتژیک
برخلاف تدارکات تسلیحاتی سنتی، ترکیه صنعت دفاعی خود را به خریداران بینالمللی به عنوان یک شراکت استراتژیک بازاریابی میکند.
ایکینجی اظهار داشت: «پیشنهاد ما به شرکایمان… این است: بیایید با هم تولید کنیم، بیایید با هم فناوری توسعه دهیم.»
با ایجاد تاسیسات مشترک و مراکز تحقیق و توسعه در کشورهای متحد در سراسر خاورمیانه، خاور دور و اروپا، ترکیه در تلاش است تا به جای فروش صرفاً معاملاتی، اتحادهای ژئوپلیتیکی بلندمدت را تضمین کند. ایکینجی قطر را به عنوان نمونهای بارز از این مدل برجسته کرد و آن را معیاری برای همکاریهای فناورانه، نظامی و امنیتی در منطقه توصیف کرد.
پر کردن شکاف ذخایر جهانی
این گسترش سریع در زمانی حیاتی برای تجارت جهانی تسلیحات رخ میدهد. جنگهای جاری ذخایر سیستمهای تسلیحاتی پیشرفته در سراسر جهان را به شدت کاهش داده است.
در طول جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، واشنگتن به شدت به سیستمهای پاتریوت و تاد (THAAD) چند میلیون دلاری برای رهگیری پهپادهای ارزانقیمت ایرانی که داراییهای آمریکا را در قطر، کویت، بحرین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی هدف قرار داده بودند، متکی بود. با نگرانیهای فزاینده مبنی بر کاهش ذخایر رهگیرهای آمریکا، کشورهای حاشیه خلیج فارس – که در مجموع بیش از ۱۰۰۰ پهپاد را در حریم هوایی خود شناسایی کردهاند – فعالانه به دنبال فناوریهای دفاعی جایگزین هستند و این امر فرصتی بسیار سودآور برای صنعت موشکی ترکیه ایجاد میکند.
تحلیلهای دفاعی نشان میدهد که حتی ابرقدرتهای نظامی مانند آمریکا نیز به دلیل پیچیدگی و زیرساختهای عظیم مورد نیاز برای ساخت آنها، به زمان قابل توجهی برای پر کردن موجودیهای پدافند هوایی فعلی خود نیاز خواهند داشت. این ضعف، فرصتی برای کشورهای مستقل فراهم میآورد تا با اتکا به توان داخلی، نیازهای خود و متحدانشان را تامین کنند.
مقامات دفاعی ترکیه این کمبود را یک گشایش استراتژیک میدانند. ترکیه با بومیسازی زنجیره تامین خود، ادعا میکند که میتواند این سیستمهای پیچیده و بسیار مورد تقاضا را به طور مستقل تولید و صادر کند.
همانطور که تقاضای جهانی برای فناوریهای پدافند هوایی و بالستیک افزایش مییابد، روکتسان به طور تهاجمی درآمدهای خود را در زیرساختهای تولیدی سرمایهگذاری مجدد میکند تا ردپای خود را در بازار بینالمللی تسلیحات گسترش دهد.
#صنایع_دفاعی_ترکیه #روکتسان #خودکفایی_دفاعی #تحریم_های_غرب #پهپاد_و_موشک #جنگ_های_منطقه #موشک_های_هایپرسونیک #همکاری_های_دفاعی #اقتصاد_مقاومتی #صادرات_تسلیحات