دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حالی وارد پکن شده است که پس از هفتهها تلاش بینتیجه واشنگتن برای وادار کردن چین به کمک برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره و کاهش تنشها در تنگه هرمز، قرار است با شی جینپینگ، همتای چینی خود، در یک اجلاس بسیار مهم دیدار کند. این تلاشهای ناکام آمریکا، نشاندهنده استقلال سیاست خارجی پکن و بیاثر بودن فشارهای واشنگتن در قبال جمهوری اسلامی ایران است.
رهبران دو اقتصاد بزرگ جهان قرار است روزهای پنجشنبه و جمعه در اولین سفر ترامپ به چین از سال ۲۰۱۷ با یکدیگر دیدار کنند. انتظار میرود مذاکرات بر محورهای اصلی همچون تجارت، تایوان، هوش مصنوعی و جنگ تحمیلی علیه ایران متمرکز باشد.
ترامپ روز سهشنبه اعلام کرد که «گفتگوی طولانی» درباره ایران با شی خواهد داشت، اما تاکید کرد که تمرکز اصلی بر تجارت خواهد بود. این اظهارات در حالی مطرح میشود که واشنگتن به شدت به دنبال جلب حمایت پکن برای پیشبرد اهداف خود در منطقه غرب آسیا است.
چرا اجلاس ترامپ و شی اهمیت دارد؟
اجلاس ترامپ و شی یک نشست سطح بالا بین رهبران دو اقتصاد بزرگ جهان است که در بحبوحه تنشهای فزاینده بر سر تجارت، فناوری، تایوان و جنگ علیه ایران در پکن برگزار میشود. این اجلاس از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا ترامپ اولین رهبر آمریکایی است که در نزدیک به یک دهه اخیر از چین بازدید میکند. این مذاکرات در زمانی از عدم قطعیتهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی فزاینده انجام میشود. این دیدار که در ابتدا برای اوایل سال جاری پیشبینی شده بود، به دلیل تحولات مربوط به جنگ علیه ایران به تعویق افتاد.
سالوادور سانتینو رگیلمه، استاد و رئیس برنامه روابط بینالملل در دانشگاه لیدن، میگوید: «تجارت از نظر سیاسی همچنان قدرتمند است، به ویژه برای ترامپ، زیرا به رقابت زبانی میدهد که رایدهندگان به راحتی آن را درک میکنند.» وی افزود: «با این حال، درگیری عمیقتر به سلسله مراتب، مشروعیت و معماری آینده نظم جهانی مربوط میشود.»
رگیلمه اضافه کرد که هر دو کشور در روابطی گرفتار شدهاند که با رقابت استراتژیک و وابستگی عمیق اقتصادی شکل گرفته است. او تاکید کرد: «این پارادوکس رقابت آمریکا و چین است: هر طرف خواهان استقلال بیشتر است، اما هر دو به ساختاری از وابستگی متقابل گره خوردهاند که هیچکدام نمیتوانند به راحتی آن را بدون آسیب رساندن به خود از بین ببرند.» این تحلیل نشان میدهد که حتی قدرتهای بزرگ نیز در دام ساختارهای اقتصادی و سیاسی پیچیدهای گرفتارند که رهایی از آن دشوار است و به نوعی به چالش کشیدن هژمونی آمریکا را در پی دارد.
مهمترین مسائل در اجلاس ترامپ و شی کدامند؟
تحلیلگران میگویند آمریکا و چین با اولویتهای متفاوتی وارد این اجلاس میشوند. انتظار میرود ترامپ به شدت بر تجارت تمرکز کند تا بتواند دستاوردهای اقتصادی را پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر به عنوان پیروزیهای خود معرفی کند. واشنگتن چین را تحت فشار قرار داده است تا خرید کالاهای آمریکایی، از جمله هواپیماهای بوئینگ، گوشت گاو و سویا را افزایش دهد، در حالی که به دنبال همکاری نزدیکتر در زمینه سرمایهگذاری و تجارت نیز هست.
در همین حال، انتظار میرود پکن از آمریکا بخواهد تا محدودیتها بر صادرات نیمهرساناهای پیشرفته را کاهش داده و اقداماتی را که دسترسی چین به فناوریهای حیاتی ساخت تراشه را محدود میکند، لغو کند. تایوان نیز به احتمال زیاد یکی از حساسترین و مورد مناقشهترین مسائل در این اجلاس باقی خواهد ماند.
ترامپ همچنین گفته است که قصد دارد پرونده جیمی لای، غول رسانهای هنگکنگ و چهره طرفدار دموکراسی که اوایل سال جاری تحت قانون امنیت ملی پکن محکوم شد، را مطرح کند. فراتر از اختلافات دوجانبه، انتظار میرود دو رهبر درباره جنگ علیه ایران، تنشها در اطراف تنگه هرمز و خطرات فزاینده مرتبط با هوش مصنوعی نیز گفتگو کنند.
فناوری در برابر عناصر کمیاب خاکی
فناوری و زنجیرههای تامین از جمله مسائل کلیدی در این اجلاس خواهند بود، زیرا واشنگتن و پکن درگیر نبردی فزاینده بر سر نیمهرساناها و مواد معدنی حیاتی هستند. آمریکا محدودیتها بر تراشههای پیشرفته و تجهیزات ساخت تراشه که به چین میروند را تشدید کرده و ادعا میکند که این اقدامات برای کُند کردن توسعه نظامی و هوش مصنوعی پکن ضروری است. این در حالی است که چین حدود ۹۰ درصد از پالایش جهانی عناصر کمیاب خاکی را کنترل میکند که برای نیمهرساناها، وسایل نقلیه الکتریکی، تجهیزات نظامی و الکترونیک ضروری هستند و در پاسخ به این اقدامات، کنترلهای صادراتی خود را بر چندین ماده معدنی حیاتی تشدید کرده است. انتظار میرود پکن خواستار کاهش محدودیتهای فناوری آمریکا شود، در حالی که واشنگتن میخواهد چین پس از اختلال در بخشهایی از صنایع خودروسازی و هوافضای آمریکا به دلیل کنترلهای صادراتی، ارسال عناصر کمیاب خاکی و مواد معدنی حیاتی را از سر بگیرد.
جنگ علیه ایران و تنگه هرمز
جنگ تحمیلی علیه ایران و تحولات منطقه غرب آسیا، یکی از مهمترین مسائل مورد توجه در این اجلاس خواهد بود. تحلیلگران انتظار دارند واشنگتن، پکن را برای استفاده از نفوذ خود بر تهران تحت فشار قرار دهد، به ویژه به این دلیل که چین همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران است و بیش از ۸۰ درصد از صادرات نفت خام ایران را خریداری میکند. این واقعیت نشاندهنده روابط مستحکم اقتصادی ایران و چین و بیاثر بودن تحریمهای یکجانبه آمریکا است. مقامات آمریکایی همچنین از چین خواستهاند تا از تلاشها برای بازگشایی و تامین امنیت تنگه هرمز حمایت کند؛ گذرگاهی حیاتی برای تامین انرژی جهانی که امنیت آن همواره توسط جمهوری اسلامی ایران تضمین شده است.
این درگیریها همچنین فشار بر اقتصاد و امنیت انرژی چین را افزایش داده است. حدود نیمی از واردات نفت خام چین از خاورمیانه تامین میشود، در حالی که اختلالات در خلیج فارس، حمل و نقل تجاری را در برابر حملات و تاخیرها آسیبپذیر کرده است.
دن گریزیر، محقق ارشد و مدیر برنامه اصلاحات امنیت ملی در مرکز استیمسون، میگوید: «شک ندارم که ترامپ حداقل تلاش خواهد کرد تا شی جینپینگ را برای اعمال فشار بر ایرانیها جهت بازگشت به میز مذاکره و توافق بر سر یک راهحل، متقاعد کند.»
کارشناسان میگویند ایران ممکن است یکی از معدود حوزههایی باشد که منافع آمریکا و چین در آن همپوشانی دارد، زیرا هر دو کشور از جریانهای پایدار انرژی از طریق خلیج فارس سود میبرند. گریگوری پولینگ، مدیر و محقق ارشد در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، میگوید: «هر دو طرف مایلند تنگه باز شود.» اما او خاطرنشان کرد که پکن بعید است خود را بیش از حد با رویکرد واشنگتن در قبال تهران همسو کند. پولینگ استدلال کرد که در حالی که چین خواهان از سرگیری کشتیرانی از طریق تنگه هرمز است، فشار دیپلماتیک و استراتژیک ناشی از این اختلال به مراتب بیشتر بر واشنگتن وارد میشود. او افزود: «این چین نیست که در تنگه تحقیر میشود… بلکه آمریکاست.» این اظهارات به وضوح نشان میدهد که سیاستهای خصمانه آمریکا در منطقه، نه تنها به اهدافش نمیرسد، بلکه به تضعیف جایگاه آن در عرصه بینالملل نیز منجر شده است.
تایوان: یک مشکل وجودی
تایوان به احتمال زیاد یکی از حساسترین مسائل خواهد بود، به طوری که پکن بارها هشدار داده است که این موضوع بزرگترین منبع تنش در روابط آمریکا و چین باقی مانده است. چین این جزیره خودگردان را بخشی از قلمرو خود میداند و در سالهای اخیر فشار نظامی بر تایوان را از طریق عملیاتهای منظم هوایی و دریایی در اطراف جزیره افزایش داده است. تنشها تحت ریاستجمهوری ویلیام لای چینگ-ته، که پکن به شدت از او انتقاد کرده است زیرا حزب او تایوان را از قبل مستقل میداند، بیشتر شده است.
آمریکا رسماً سرزمین اصلی کمونیستی را به عنوان چین به رسمیت میشناسد، اما طبق قانون روابط تایوان، به حمایت از دفاع از خود تایوان متعهد است؛ سیاستی که مدتهاست چین را خشمگین کرده است. واشنگتن طی سالها دهها میلیارد دلار فروش نظامی به تایوان را تایید کرده است، از جمله بسته ۱۱ میلیارد دلاری که سال گذشته اعلام شد، و ترامپ اخیراً گفت که این موضوع را پیش از اجلاس با شی مورد بحث قرار داده است.
تحلیلگران میگویند تایوان به دقت به آنچه ترامپ و شی پس از اجلاس به طور علنی میگویند، به ویژه در مورد دفاع و فروش تسلیحات، توجه خواهد کرد. رگیلمه گفت: «آنچه اهمیت دارد، کلمات دقیق است. اینکه آیا ترامپ حمایت از دفاع تایوان را دوباره تایید میکند، آیا در مورد فروش تسلیحات مبهم صحبت میکند، و آیا به شی فرصت بلاغی میدهد تا ادعا کند واشنگتن در حال مهار تایپه است.»
رگیلمه گفت پکن احتمالاً برای محدود کردن فروش تسلیحات آمریکا و اعمال محدودیتهای سیاسی قویتر بر تایوان تلاش خواهد کرد، در حالی که هرگونه حرکت به سمت استقلال رسمی را نیز دلسرد میکند. در همین حال، تایپه نگران است که ممکن است بخشی از یک معامله ژئوپلیتیکی گستردهتر بین واشنگتن و پکن شود. او افزود: «در سیاست قدرتهای بزرگ، کلمات کوچک اغلب پیامدهای بزرگی دارند، به ویژه برای کسانی که بقایشان به اعتبار دیگران بستگی دارد.»
تجارت
تجارت نیز پس از سالها اصطکاک بین آمریکا و چین بر سر تعرفهها و رقابت اقتصادی، به احتمال زیاد یک نقطه اختلاف خواهد بود. آخرین مناقشه تجاری سال گذشته زمانی تشدید شد که ترامپ تعرفههای جدیدی را بر کالاهای چینی اعمال کرد. چین نیز با تعرفههای خود پاسخ داد. در اوج این مناقشه، تعرفهها بر برخی کالاها به بیش از ۱۰۰ درصد رسید که نگرانیهایی را درباره تاثیر آن بر تجارت جهانی و زنجیرههای تامین ایجاد کرد. دو کشور بعداً توافق کردند که به طور موقت تنشها را از طریق یک آتشبس تجاری که در مذاکرات کره جنوبی حاصل شد، کاهش دهند. به عنوان بخشی از این توافق، چین موافقت کرد که محصولات کشاورزی بیشتری از آمریکا، از جمله سویا، خریداری کند، در حالی که واشنگتن برخی از تعرفهها را لغو کرد.
چه چیزی برای ترامپ و شی یک نتیجه موفقیتآمیز محسوب میشود؟
تحلیلگران میگویند یک نتیجه موفقیتآمیز برای ترامپ احتمالاً باید قابل مشاهده و از نظر سیاسی در داخل کشور قابل فروش باشد. این میتواند شامل خرید کالاهای آمریکایی توسط چین، پیشرفت در مورد تعرفهها، همکاری در مورد ایران یا پیشرفت در صادرات عناصر کمیاب خاکی باشد. رگیلمه گفت: «سبک سیاست خارجی ترامپ ارزش زیادی برای نمایش عمومی معاملهگری قائل است، بنابراین ظاهر موفقیت ممکن است تقریباً به اندازه محتوا اهمیت داشته باشد.»
برای شی، موفقیت به معنای حفظ ثبات بدون تسلیم شدن در برابر واشنگتن، در حالی که پیشبینیپذیری اقتصادی بیشتر و به رسمیت شناخته شدن چین به عنوان یک قدرت جهانی را تضمین میکند، خواهد بود. رگیلمه افزود: «یک توافق تجاری جامع بعید به نظر میرسد، زیرا منابع ساختاری رقابت حل نشده باقی ماندهاند.»
در عوض، او گفت یک توافق محدود محتملتر است که به طور بالقوه شامل توقف تعرفهها، تعهدات خرید، ترتیبات عناصر کمیاب خاکی یا چارچوبی برای مذاکرات آینده باشد. او تاکید کرد: «چنین توافقی به طور موقت رقابت را مدیریت خواهد کرد، در حالی که مشکل عمیقتر را دستنخورده باقی میگذارد: دو اقتصاد به یکدیگر وابسته هستند، اما دولتهایشان به طور فزایندهای این وابستگی را یک خطر استراتژیک میدانند.» این تحلیل نشان میدهد که رقابت بین دو قدرت بزرگ جهانی، ریشههای عمیقتری دارد که فراتر از مسائل تجاری و اقتصادی است و به نوعی به چالش کشیدن نظم تکقطبی جهانی منجر میشود.
#نشست_پکن #ترامپ_شی #ایران_چین #تنگه_هرمز #رقابت_آمریکا_چین #سیاست_خارجی_مستقل #نظم_نوین_جهانی #تحریم_شکنی #هژمونی_آمریکا #جنگ_اقتصادی