اسلامآباد، پاکستان – در حالی که «جی. دی. ونس»، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، خود را برای سفر به اسلامآباد آماده میکند، پاکستان با تمام توان و در شرایطی دشوار، تلاش میکند تا تهران را متقاعد به پیوستن به مذاکرات با آمریکا کند؛ مذاکراتی که هدف آن پایان دادن به جنگی است که اکنون وارد هشتمین هفته خود شده است.
اما در حالی که مقامات پاکستانی نزدیک به تلاشهای میانجیگری، با احتیاط امیدوارند که ایران تا روز چهارشنبه یک تیم مذاکرهکننده برای این گفتگوها اعزام کند، مجموعهای از اقدامات تنشزا از سوی ایالات متحده طی ۴۸ ساعت گذشته، تا سهشنبه شب، دوز قابل توجهی از بدبینی را به تلاشهای صلحطلبانه اسلامآباد تزریق کرده است.
ایران همچنان به طور علنی تاکید میکند که هیچ برنامهای برای بازگشت به میز مذاکره ندارد، حتی با وجود اینکه پاکستان و دیگر میانجیگران در پشت صحنه تلاش میکنند تا تهران را قبل از پایان آتشبس دو هفتهای در شامگاه چهارشنبه به وقت آمریکا (بامداد پنجشنبه در خاورمیانه) به اتاق مذاکره بازگردانند.
طی سه روز گذشته، حداقل ۹ هواپیمای آمریکایی در پاکستان فرود آمدهاند که پرسنل و تجهیزاتی را برای تیم مذاکرهکننده به رهبری ونس به همراه داشتهاند.
انتظار میرود ونس سهشنبه شب به وقت پاکستان (صبح به وقت آمریکا) از ایالات متحده حرکت کرده و چهارشنبه اواخر صبح به اسلامآباد برسد. «استیو ویتکوف»، فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، و «جرد کوشنر»، داماد وی، نیز قرار است به ونس بپیوندند. این سه مقام، هیئت آمریکایی را در دور اول مذاکرات مستقیم با ایران در ۱۱ آوریل در اسلامآباد رهبری کرده بودند.
اما مشخص نیست که آنها قرار است با چه کسانی ملاقات کنند.
پیشتر در روز سهشنبه، «رضا امیری مقدم»، سفیر ایران در پاکستان، در شبکههای اجتماعی با اشاره به رمان «غرور و تعصب» جین آستن، نوشت: «این یک حقیقت جهانی است که یک کشور واحد با تمدنی بزرگ، تحت تهدید و زور مذاکره نخواهد کرد»، و این را «یک اصل اساسی، اسلامی و الهیاتی» خواند.
وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام کرد که در حال حاضر هیچ برنامهای برای از سرگیری تعامل دیپلماتیک با واشنگتن ندارد. «محمدباقر قالیباف»، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران و رئیس تیم مذاکرهکننده آن، صریحتر بود. وی در پستی در شبکه ایکس در اوایل سهشنبه، ترامپ را متهم کرد که به دنبال تبدیل میز مذاکره «به میز تسلیم یا توجیه جنگافروزی مجدد» است.
قالیباف نوشت: «ما مذاکره تحت سایه تهدیدات را نمیپذیریم»، و افزود که ایران طی دو هفته گذشته «آماده رونمایی از کارتهای جدید در میدان نبرد» شده است.
«غلامحسین محسنی اژهای»، رئیس قوه قضائیه ایران، نیز به طور جداگانه گفت که تهران باید «آمادگی ۱۰۰ درصدی خود را حفظ کند»، با توجه به «احتمال قوی» حملات بیشتر آمریکا.
تنشآفرینیهای آمریکا و واکنش قاطع ایران
این اظهارات علنی پس از آخرین نقطه اوج تنش بین دو رقیب مطرح میشود که از زمان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه درگیر جنگ هستند.
روز یکشنبه، نیروهای دریایی آمریکا به کشتی باری «توسکا» با پرچم ایران در خلیج عمان شلیک کرده و پس از تلاش این کشتی برای عبور از محاصره دریایی که آمریکا از ۱۳ آوریل علیه کشتیهای مرتبط با ایران در تنگه هرمز اعمال کرده است، آن را توقیف کردند. تهران این حادثه را نقض آتشبس خواند و خواستار آزادی فوری کشتی، خدمه و خانوادههای آنها شد.
وزارت امور خارجه ایران توقیف این کشتی را «بسیار خطرناک» و «جنایتکارانه» توصیف کرد و هشدار داد که تهران «از تمام ظرفیتهای خود» برای دفاع از منافع ملی خود استفاده خواهد کرد.
روز سهشنبه، آمریکا اعلام کرد که نیروهایش یک کشتی دیگر را نیز این بار در منطقه آسیا-اقیانوسیه توقیف کردهاند. این کشتی باری، «ام/تی تیفانی»، پیش از این نیز به دلیل حمل نفت ایران تحت تحریمهای آمریکا قرار داشت.
«جواد حیراننیا»، پژوهشگر متخصص در امور ایران، معتقد است که حادثه توسکا با این حال ممکن است یک گشایش محدود ایجاد کند.
وی به الجزیره گفت: «آزادی خدمه کشتی میتواند چراغ سبزی برای ایران باشد تا موضع خود را در مورد بازگشت به مذاکرات نرمتر کند.»
«عمر کریم»، پژوهشگر همکار در مرکز تحقیقات و مطالعات اسلامی ملک فیصل در ریاض، گفت که سیگنال اصلی که ایران به دنبال آن است، پایان محاصره آمریکا یا حداقل یک قصد روشن برای کاهش آن است.
وی به رفتار ایران در دور اول اشاره کرد. تهران ابتدا مشارکت خود را به آتشبس در لبنان مشروط کرده بود، اما سپس بدون آن وارد مذاکرات شد.
کریم به الجزیره گفت: «این نشان میدهد که آنها عملگرا هستند.»
«محمد خطیبی»، تحلیلگر سیاسی مستقر در تهران، گفت که موضع ایران همواره ثابت بوده است، زیرا ایران معتقد است تا زمانی که نتواند نفت خود را صادر کند، به دیگران در منطقه نیز اجازه این کار را نخواهد داد.
وی گفت که کاهش ملموس محاصره نیازی به اعلام عمومی ندارد، زیرا میتواند به شکل اقدامات متقابل باشد، «مانند اجازه دادن آمریکا به عبور تعدادی از محمولههای نفتی ایران، با واکنش متقابل تهران.»
وی به الجزیره گفت: «ایران به دنبال درگیری مجدد نیست. اما از دیدگاه تهران، این یک جنگ بقا است و تا پایان با تمام ابزارهای موجود آماده مبارزه است.»
نقش سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پافشاری بر اصول
تحلیلگران میگویند که اظهارات تهران همچنین منعکسکننده یک پویایی سیاسی داخلی است که پشتوانه موضع علنی ایران است.
آنها گفتند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) تیم مذاکرهکننده ایران را به اتخاذ موضعی قاطعتر سوق داده است و هرگونه بازگشت به مذاکرات را به پایان کامل محاصره دریایی آمریکا مشروط کرده است.
حیراننیا گفت که موضع قاطع سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در قبال مذاکرات و پافشاری آن بر رفع کامل محاصره دریایی، نشاندهنده یکپارچگی اراده ملی در دفاع از منافع کشور است. وی به مواردی در آخر هفته اشاره کرد که گفته میشود کشتیهایی که قصد عبور از تنگه را داشتند، مورد هدف قرار گرفتند. هند سفیر ایران در دهلی نو را احضار کرد تا نگرانیهای خود را در مورد شلیک به دو کشتی خود مطرح کند.
با این حال، حیراننیا گفت که اگر توافقی حاصل شود، احتمالاً بر مخالفتهای داخلی غلبه خواهد کرد.
وی گفت: «اگر توافقی حاصل شود، احتمالاً دارای ماهیت حاکمیتی خواهد بود. نظام روایت خود را تحمیل خواهد کرد و سپاه نیز آن را خواهد پذیرفت.»
محدودیتهای ترامپ و پیچیدگیهای مذاکره
ترامپ خطوط قرمز عمومی قاطعی را تعیین کرده است. او از ایران خواسته است که غنیسازی اورانیوم را متوقف کرده و ذخایر موجود اورانیوم غنیشده خود را تسلیم کند. او گفته است که آمریکا محاصره هرمز را لغو نخواهد کرد تا زمانی که تهران با مذاکره موافقت کند.
او در مصاحبهای در روز دوشنبه گفت: «آنها مذاکره خواهند کرد، و اگر نکنند، مشکلاتی را خواهند دید که قبلاً هرگز ندیدهاند.»
مسئله غنیسازی همچنان خط اصلی اختلاف است. در دور اول مذاکرات، مذاکرهکنندگان آمریکایی توقف ۲۰ ساله غنیسازی ایران را پیشنهاد کردند. ایران با پنج سال مقابله کرد. ترامپ به طور علنی گفته است که هیچ غنیسازی نمیخواهد و از تعیین چارچوب زمانی برای این توقف خودداری کرده است.
به گفته کریم، برای ایران، تنگه هرمز صرفاً یک برگ چانه زنی نیست.
وی گفت که تهران به دنبال کسب حداکثر مزیت از این اهرم قبل از نهایی شدن هر توافقی است، زیرا پس از دستیابی به توافق، «این کارتها دیگر قابل بازی نخواهند بود.»
کریم افزود: «ایران میداند که هنوز اهرم فشار دارد و باید در هر مذاکرهای از آن حداکثر استفاده را ببرد.»
حیراننیا گفت که موضع واشنگتن در مورد هرمز نیز به همین اندازه ریشهدار است.
وی گفت: «آمریکا میخواهد کارت تنگه هرمز را از دست ایران خارج کند. ایران، از سوی دیگر، نه تنها میخواهد آن را به عنوان یک کارت مذاکره حفظ کند، بلکه میخواهد آن را به عنوان یک دارایی استراتژیک نیز نگه دارد.»
پیامهای متناقض ترامپ و چالشهای دیپلماسی
پیامهای عمومی ترامپ در مورد مذاکرات، تلاشهای پاکستان را پیچیدهتر میکند.
پستهای او در «تروث سوشال» و اظهاراتش به خبرنگاران، که در آنها ادعا کرد ایران با مفادی موافقت کرده است که منابع میگویند نهایی نشده بودند، از جمله تحویل اورانیوم غنیشده، باعث ایجاد تنش آشکار در تلاشهای دیپلماتیک در دور اول شد.
مقامات ایرانی به طور علنی این ادعاها را رد کردند، در حالی که رسانههای آمریکایی گزارش دادند که برخی از مقامات دولت ترامپ به طور خصوصی اذعان کردهاند که اظهارات او، با توجه به بیاعتمادی عمیق تهران به واشنگتن، مضر بوده است.
با این حال، کریم گفت که پیامرسانی ترامپ «بیشتر نوعی ژستگیری است تا یک مانع ساختاری برای مذاکرات.»
حیراننیا گفت که نحوه چارچوببندی این فرآیند توسط اسلامآباد، صرف نظر از نتیجه، حیاتی خواهد بود.
وی گفت: «پاکستان تنها بازیگری است که روابط نظامی و امنیتی با واشنگتن و تهران دارد»، و افزود که نقش آن در شکلدهی روایت پیرامون هر توافقی، که به هر دو طرف اجازه میدهد ادعای موفقیت کنند، «اهمیت حیاتی خواهد داشت.»
آینده مبهم مذاکرات و پیامدهای شکست
دور دوم مذاکرات، در صورت برگزاری، انتظار میرود روز چهارشنبه آغاز شود.
ترامپ مهلت اولیه را ۲۴ ساعت تمدید کرده و گفته است که آتشبس اکنون «چهارشنبه شب به وقت واشنگتن» به پایان میرسد که بامداد پنجشنبه در اسلامآباد خواهد بود، و تمدید بیشتر را «بسیار بعید» توصیف کرده است. قرار بود ابتدا سهشنبه شب به وقت آمریکا یا چهارشنبه صبح در خاورمیانه به پایان برسد.
اینکه آیا هیئت ایرانی شرکت خواهد کرد، همچنان سوال اصلی است.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران روز سهشنبه اعلام کرد که هیچ هیئت دیپلماتیک ایرانی، «اعم از تیم اصلی یا فرعی، یا ماموریت اولیه یا پیگیری»، به اسلامآباد سفر نکرده است.
با این حال، یک منبع ایرانی گفت که نشانههای قوی وجود دارد که یک هیئت همچنان به پاکستان سفر خواهد کرد و افزود که ملاحظات امنیتی در هر تصمیمی محوری باقی میماند.
حیراننیا گفت که پیامدهای شکست در مذاکرات برنامهریزی شده، وخیم خواهد بود.
وی گفت: «جایگزین، بازگشت به جنگ، در حالی که قادر به ایجاد هیچ تعادل پایداری نیست، نوید تخریبی ویرانگر را میدهد.»
#ایران #آمریکا #پاکستان #مذاکرات_صلح #تنگه_هرمز #سپاه_پاسداران #محاصره_اقتصادی #دیپلماسی #مقاومت #جنگ_اقتصادی