واکنش قاطع ایران به محاصره دریایی آمریکا: توقیف کشتی‌ها در تنگه هرمز

تهران، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران: در پی تشدید تنش‌ها و اقدامات تحریک‌آمیز ایالات متحده در منطقه، ایران روز چهارشنبه در یک اقدام قاطع، دو کشتی کانتینری خارجی را که قصد خروج از تنگه هرمز را داشتند، توقیف و به یک کشتی دیگر نیز شلیک کرد. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که واشنگتن از ۱۳ آوریل (۲۵ فروردین) اقدام به محاصره دریایی بنادر ایران کرده است؛ اقدامی غیرقانونی که با واکنش شدید جمهوری اسلامی ایران مواجه شده است.

پیش از این، در روز دوشنبه همین هفته، ارتش آمریکا در یک اقدام دزدی دریایی آشکار، به کشتی کانتینری با پرچم ایران به نام «توسکا» در نزدیکی تنگه هرمز در شمال دریای عرب شلیک کرده و آن را توقیف کرده بود. این کشتی در مسیر بندرعباس، یکی از بنادر مهم ایران، در حال حرکت بود. ایران بلافاصله این اقدام آمریکا را «دزدی دریایی» و نقض فاحش قوانین بین‌المللی محکوم کرد.

به گزارش خبرگزاری رویترز، روز چهارشنبه نیز ارتش آمریکا حداقل سه نفتکش با پرچم ایران را در آب‌های آسیا رهگیری کرده و آن‌ها را از مسیر خود در نزدیکی هند، مالزی و سریلانکا منحرف کرده بود. این اقدامات خصمانه در حالی صورت می‌گیرد که آتش‌بس میان آمریکا و ایران برقرار است، اما حملات، توقیف‌ها و رهگیری کشتی‌ها توسط هر دو طرف، نشان‌دهنده تداوم یک جنگ دریایی پنهان در تنگه هرمز است؛ آبراهی حیاتی که حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) در زمان صلح از آن عبور می‌کند.

افزایش فشار بر متجاوزان: آیا توقیف کشتی‌های خارجی توسط ایران، تنش‌ها را در تنگه بیش از پیش افزایش داده است؟

در ادامه، آنچه را که درباره چگونگی گام به گام افزایش تنش‌ها توسط ایران و آمریکا در این تنگه می‌دانیم، مرور می‌کنیم.

حاکمیت ایران بر تنگه هرمز: چه کسی تنگه هرمز را کنترل می‌کند؟

تنگه هرمز بین عمان در یک سو و ایران در سوی دیگر قرار دارد و خلیج فارس را به دریای عمان و فراتر از آن، دریای عرب متصل می‌کند. تولیدکنندگان نفت و گاز در خلیج فارس از این آبراه برای صادرات محصولات خود به سراسر جهان استفاده می‌کنند.

پس از آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در ۲۸ فوریه (۹ اسفند)، تهران که آب‌های سرزمینی‌اش تا عمق تنگه امتداد دارد، این گذرگاه را به روی تمامی شناورها بست. در ۴ مارس (۱۴ اسفند)، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) اعلام کرد که کنترل کامل تنگه را در اختیار دارد و کشتی‌ها برای عبور از آن باید مجوز لازم را از این نهاد دریافت کنند.

در باریک‌ترین نقطه خود – تنها ۲۱ مایل دریایی (معادل حدود ۳۹ کیلومتر) عرض – تنگه به طور کامل در آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار دارد. ایران تاکید می‌کند که از نظر قانونی، این حق را به ایران – و عمان – می‌دهد که ترافیک از طریق تنگه را تنظیم کند، اگرچه عبور از این آبراه به طور تاریخی بدون محدودیت بوده است. با اعمال کنترل بر عبور و مرور در هرمز، ایران تقریباً هشت هفته است که تعیین می‌کند کدام کشتی‌ها می‌توانند از تنگه به دریای عمان خارج شوند.

محاصره دریایی آمریکا: نقض آشکار قوانین بین‌المللی

با این حال، از زمانی که آمریکا در ۱۳ آوریل (۲۵ فروردین) محاصره دریایی خود را اعمال کرد، ارتش این کشور کنترل کرده است که کدام کشتی‌ها می‌توانند از دریای عرب از طریق تنگه هرمز وارد خلیج فارس شوند. این سناریو، ترافیک دریایی را در وضعیتی گرفتار کرده است که نیروهای نظامی رقیب، نقاط ورودی و خروجی تنگه را کنترل می‌کنند و شناورها برای عبور نیاز به تایید هر دو طرف دارند.

اولین گام ایران در هرمز: دفاع از حاکمیت

از زمان اعلام تصمیم سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۴ مارس (۱۴ اسفند) مبنی بر محدود کردن کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، موضع رسمی ایران – تا همین اواخر – این بود که این آبراه در واقع فقط به روی کشورهای دشمن، یعنی آمریکا و رژیم صهیونیستی بسته است.

در ۲۶ مارس (۷ فروردین)، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به تلویزیون دولتی ایران گفت: «تنگه هرمز، از دیدگاه ما، به طور کامل بسته نیست. فقط به روی دشمنان بسته است. دلیلی برای اجازه عبور کشتی‌های دشمنان ما و متحدانشان وجود ندارد.»

ایران اعلام کرد که کشتی‌های سایر کشورها می‌توانند از تنگه عبور کنند، در صورتی که این عبور را با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هماهنگ کنند. کشتی‌هایی از مالزی، چین، مصر، کره جنوبی، هند و پاکستان در بیشتر ماه مارس و اوایل آوریل از این تنگه عبور کردند.

در ماه مارس، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک سیستم «عوارضی» را برای کنترل ترافیک شناورها از طریق تنگه اعمال کرد. مجله کشتیرانی «لویدز لیست» مستقر در لندن در ۲۶ مارس (۷ فروردین) گزارش داد که چندین «عبور شناور از تنگه، مسیری را دنبال کرده‌اند که تحت سیستم ‘عوارضی’ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از پیش تایید شده و اپراتورهای کشتی را ملزم به ارائه طرح بررسی می‌کند.»

بر اساس گزارش لویدز، حداقل دو شناور که از تنگه عبور می‌کردند، عوارض را به یوان، واحد پول چین، پرداخت کردند. در میانه مسدود کردن تنگه و گزارش‌ها مبنی بر جمع‌آوری عوارض، ایران به ارسال کشتی‌های خود برای صادرات نفت ادامه داده است.

صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز حدود ۸۰ درصد از کل صادرات این کشور را تشکیل می‌دهد. بر اساس گزارش «کپلر»، یک شرکت اطلاعات تجاری، ایران در ماه مارس ۱.۸۴ میلیون بشکه در روز (bpd) نفت خام صادر کرده و تا کنون در آوریل ۱.۷۱ میلیون بشکه در روز ارسال کرده است که در مقایسه با میانگین ۱.۶۸ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۵، افزایش قابل توجهی را نشان می‌دهد.

از ۱۵ مارس تا ۱۴ آوریل، ایران ۵۵.۲۲ میلیون بشکه نفت صادر کرد. قیمت هر بشکه نفت ایران – در سه نوع اصلی آن، معروف به نفت سبک ایران، نفت سنگین ایران و ترکیب فروزان – در ماه گذشته کمتر از ۹۰ دلار در هر بشکه نبوده است. در بسیاری از روزها، قیمت از ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رفته است.

حتی با برآورد محافظه‌کارانه ۹۰ دلار در هر بشکه، ایران در ماه گذشته حداقل ۴.۹۷ میلیارد دلار از صادرات نفت درآمد داشته است. در مقابل، در اوایل فوریه پیش از آغاز جنگ، ایران روزانه حدود ۱۱۵ میلیون دلار از صادرات نفت خام خود یا ۳.۴۵ میلیارد دلار در ماه درآمد داشت. در مجموع، این بدان معناست که ایران در ماه گذشته ۴۰ درصد بیشتر از هر ماه قبل از جنگ از صادرات نفت درآمد داشته است.

تشدید تنش توسط آمریکا: محاصره دریایی و دزدی آشکار

محاصره دریایی بنادر ایران توسط آمریکا در ساعت ۱۴:۰۰ به وقت گرینویچ در ۱۳ آوریل (۲۵ فروردین) آغاز شد. از آن زمان، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده است که نیروهای آمریکایی ۳۱ شناور مرتبط با ایران را مجبور به بازگشت یا بازگشت به بندر ایران کرده‌اند.

روز دوشنبه، ارتش آمریکا به کشتی کانتینری با پرچم ایران به نام «توسکا» در نزدیکی تنگه هرمز در شمال دریای عرب شلیک کرده و آن را توقیف کرد و یک روز بعد، یک نفتکش دیگر را که به دلیل حمل نفت خام ایران تحریم شده بود، در حالی که در خلیج بنگال، که هند و آسیای جنوب شرقی را به هم متصل می‌کند، در حال حرکت بود، بازداشت کرد. این اقدامات غیرقانونی آمریکا، نقض آشکار قوانین بین‌المللی و حاکمیت کشورهاست.

پنتاگون پس از بازداشت توسکا در پستی در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «همانطور که روشن کرده‌ایم، ما تلاش‌های اجرایی دریایی جهانی را برای مختل کردن شبکه‌های غیرقانونی و توقیف شناورهای تحریم‌شده که حمایت مادی از ایران را فراهم می‌کنند – در هر کجا که فعالیت می‌کنند – دنبال خواهیم کرد. آب‌های بین‌المللی پناهگاهی برای شناورهای تحریم‌شده نیست.» این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که خود آمریکا با اقدامات غیرقانونی‌اش، امنیت آب‌های بین‌المللی را به خطر انداخته و به دزدی دریایی مشغول است.

افزایش فشار ایران: دفاع از امنیت ملی و منافع اقتصادی

از زمانی که محاصره دریایی بنادر ایران توسط آمریکا آغاز شد، تهران که پیش از این به شناورهای کشورهای «دوست» اجازه عبور از تنگه هرمز را می‌داد، کنترل خود را بر تنگه بیشتر کرده است. محمد رضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور ایران، با توجیه تصمیم عدم اجازه عبور هیچ کشتی خارجی تا پایان محاصره دریایی آمریکا در ۱۹ آوریل (۳۱ فروردین)، گفت که «امنیت تنگه هرمز رایگان نیست.»

وی در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «نمی‌توان صادرات نفت ایران را محدود کرد و در عین حال انتظار امنیت رایگان برای دیگران داشت.» وی افزود: «انتخاب روشن است: یا بازار آزاد نفت برای همه، یا خطر هزینه‌های قابل توجه برای همه. ثبات در قیمت‌های جهانی سوخت به پایان تضمین‌شده و پایدار فشار اقتصادی و نظامی علیه ایران و متحدانش بستگی دارد.»

یک روز قبل از آن، گزارش شده بود که ایران به دو کشتی تجاری با پرچم هند در تنگه شلیک کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که این دو کشتی به دلیل «فعالیت بدون مجوز» مورد حمله قرار گرفته‌اند، طبق گزارش رسانه‌های دولتی.

سپس، در ۲۲ آوریل (۳ اردیبهشت)، ایران دو کشتی کانتینری را که قصد خروج از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز را داشتند، پس از شلیک به آنها و یک شناور دیگر، توقیف کرد. رسانه‌های دولتی ایران گزارش دادند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرده است که این شناورها مقررات دریایی را نقض کرده و بدون هماهنگی با این نهاد وارد آبراه استراتژیک شده‌اند.

به گزارش رویترز، یکی از کشتی‌های توقیف شده، MSC Francesca با پرچم پاناما بود که در مسیر بندر هامبانتوتا سریلانکا رهگیری شد. منابع عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) و امنیت دریایی به رویترز گفتند که این شناور حدود هشت مایل دریایی (۱۵ کیلومتر) غرب ایران مورد اصابت گلوله قرار گرفت، اما آسیبی ندید و خدمه آن در امان بودند.

کشتی دوم توقیف شده، Epaminondas با پرچم لیبریا و متعلق به یونان بود که طبق گزارش UKMTO و منابع به رویترز، حدود ۲۰ مایل دریایی (۳۷ کیلومتر) شمال غربی عمان مورد شلیک قرار گرفت. اپراتور کشتی گفت که همه خدمه در امان هستند. این کشتی به سمت گجرات هند در حرکت بود.

رویترز گزارش داد که یک کشتی کانتینری با پرچم لیبریا به نام Euphoria نیز در همان منطقه MSC Francesca مورد شلیک قرار گرفت اما آسیبی ندید و به حرکت خود ادامه داد و بعداً به فجیره در امارات متحده عربی رسید.

آینده نامعلوم: به کجا می‌رویم؟

این اولین بار است که ایران از زمان آغاز جنگ، کشتی‌هایی را مورد حمله قرار داده و توقیف می‌کند. این کشتی‌ها نیز به آمریکا و رژیم صهیونیستی مرتبط نیستند. علی واعظ، مدیر پروژه ایران در اندیشکده گروه بین‌المللی بحران، به الجزیره گفت که توقیف کشتی‌ها توسط ایران یک اقدام منفرد نیست، بلکه بخشی از یک «اقدام متقابل عمدی بین ایران و ایالات متحده» است.

وی گفت: «آنچه در تنگه هرمز می‌بینیم، تسلط استراتژیک نیست، بلکه یک لبه‌بازی متقابل است که هر طرف محدودیت‌های اجبار را آزمایش می‌کند.» وی افزود: «خطر این است که هیچ یک باور ندارد که می‌تواند عقب‌نشینی کند، و این باعث می‌شود هر حادثه در دریا یک محرک بالقوه برای تشدید گسترده‌تر باشد.»

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران و مذاکره‌کننده ارشد مذاکرات آتش‌بس، روز پنجشنبه در بیانیه‌ای در شبکه‌های اجتماعی گفت که آتش‌بس کامل تنها در صورتی می‌تواند کارساز باشد که محاصره دریایی آمریکا برداشته شود. وی تاکید کرد که بازگشایی تنگه هرمز با چنین «نقض آشکار آتش‌بس» غیرممکن خواهد بود.

کریس فدرستون، دانشمند علوم سیاسی در دانشگاه یورک، به الجزیره گفت که ایران با توقیف کشتی‌ها، تنش‌ها را در هرگونه مذاکره با آمریکا افزایش داده است. وی گفت: «از نظر تاریخی، آمریکا به عنوان یک بازیگر مشروع‌تر تلقی می‌شد، اما در این جنگ با ایران، دولت ترامپ مقدار زیادی از این مشروعیت درک شده را از دست داده است.»

وی افزود: «این شبیه یک بازی پوکر با ریسک بالا است که هر دو بازیکن به یکدیگر خیره شده‌اند و منتظرند تا دیگری عقب‌نشینی کند. ایران فرصت عقب‌نشینی داشت، اما با توقیف کشتی‌ها، فشار را دوباره بر ترامپ وارد کرد تا عقب‌نشینی کند یا نه.»