پاکستان در آمادهسازی برای مذاکرات، اما تهران در برابر زیادهخواهیهای آمریکا تردید دارد
اسلامآباد، پاکستان – در حالی که پاکستان خود را برای میزبانی دور دوم مذاکرات بین ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران آماده میکند، تنشهای فزاینده در ساعات اخیر، مشارکت تهران را در هالهای از ابهام فرو برده است. این مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ کنونی و در آستانه پایان مهلت آتشبس دو هفتهای برگزار میشود.
برخلاف دور اول مذاکرات که در ۱۱ آوریل در اسلامآباد برگزار شد، مذاکرات پیشرو میتواند چندین روز به طول انجامد تا یک توافق موقت – که میانجیها آن را تفاهمنامه مینامند – امضا شود. منابع نزدیک به این تلاشها به الجزیره گفتهاند که این امر به طور موثری آتشبس را تمدید خواهد کرد. در صورت توافق بر روی تفاهمنامه، پنجره زمانی طولانیتری – حتی تا ۶۰ روز – برای مذاکرهکنندگان فراهم خواهد شد تا به یک توافق صلح پایدار دست یابند.
تهران در برابر تهدیدات و اقدامات غیرقانونی آمریکا
با این حال، همه اینها به مشارکت ایران بستگی دارد که تا صبح دوشنبه، اعزام مذاکرهکنندگان خود به اسلامآباد را تأیید نکرده است. این عدم تأیید در پی تشدید سریع تنشها طی ۲۴ ساعت گذشته رخ میدهد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز یکشنبه اعلام کرد که نمایندگانش برای دور دوم مذاکرات با ایران راهی پاکستان شدهاند، در حالی که آتشبس شکننده، که قرار بود چهارشنبه به پایان برسد، به مهلت خود نزدیک میشود. اما ترامپ اعلامیه خود را با احیای تهدیدات قبلی خود مبنی بر بمباران تأسیسات انرژی و برق ایران همراه کرد.
ترامپ در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «نمایندگان من به اسلامآباد، پاکستان میروند. آنها فردا شب برای مذاکرات آنجا خواهند بود.» وی ایران را به «نقض کامل توافق آتشبس ما» متهم کرد، پس از آنکه قایقهای توپدار ایرانی روز شنبه به کشتیهایی در تنگه هرمز شلیک کردند و به کشتیهایی از جمله یک کشتی فرانسوی و یک کشتی باری انگلیسی اصابت کردند. این ادعاها در حالی مطرح میشود که ایران همواره بر حق خود در دفاع از منافع ملی و امنیت دریایی خود تأکید دارد.
ترامپ نوشت: «ما یک معامله بسیار منصفانه و منطقی پیشنهاد میکنیم و امیدوارم آنها آن را بپذیرند زیرا در غیر این صورت، ایالات متحده هر نیروگاه و هر پلی را در ایران نابود خواهد کرد. دیگر خبری از آقای خوشبرخورد نیست!» این اظهارات تحریکآمیز، نشاندهنده رویکرد خصمانه واشنگتن است که مانع اصلی پیشرفت مذاکرات محسوب میشود.
تنشها در طول شب نیز کاهش نیافت. در ساعات اولیه دوشنبه، ترامپ در «تروث سوشال» اعلام کرد که ناوشکن موشکانداز یواساس اسپروانس نیروی دریایی آمریکا، یک کشتی باری با پرچم ایران به نام «توسکا» را که تقریباً ۲۷۴ متر طول داشت، در خلیج عمان پس از امتناع خدمه آن از توجه به هشدارهای توقف، رهگیری کرده است. ترامپ نوشت: «کشتی نیروی دریایی ما با ایجاد حفرهای در موتورخانه، آنها را متوقف کرد.» تفنگداران دریایی آمریکا اکنون کنترل این کشتی را به دست گرفتهاند، که ترامپ ادعا کرد به دلیل فعالیتهای غیرقانونی قبلی تحت تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا بوده است. ایران این اقدام را «دزدی دریایی» توصیف کرده است، که تجاوز آشکار به قوانین بینالمللی و حاکمیت ملی است.
آمادگیهای پاکستان و موانع پیشرو
در میان این تبادلات نظامی و رسانههای اجتماعی بین ایران و ایالات متحده، پاکستان مشغول آمادهسازی برای میزبانی مذاکراتی است که به عنوان میانجی اصلی بین واشنگتن و تهران، امیدوار است به توافقی برای پایان دادن به جنگ هشت هفتهای منجر شود.
هتل ماریوت اسلامآباد از مهمانان خواست تا عصر یکشنبه تخلیه کنند. هتل سرنا، که تنها چند کیلومتر دورتر و محل برگزاری دور اول مذاکرات یک هفته قبل بود، به زودی همین دستور را صادر کرد و رزرو جدید را متوقف کرد. جادههای منتهی به منطقه قرمز، امنترین منطقه پایتخت، مسدود شدند. این منطقه شامل ساختمانهای کلیدی دولتی، از جمله مجلس ملی، سفارتخانههای خارجی و هر دو هتل پنج ستاره است. هزاران نیروی پلیس و شبهنظامی اضافی از سراسر کشور وارد شدند. سیم خاردار و موانع در خیابانها قرار گرفتند و بیشتر مسیرهای دسترسی بسته شدند.
اما حتی قبل از آخرین تهدید ترامپ برای منفجر کردن تأسیسات انرژی و برق ایران، و متعاقب آن توقیف کشتی ایرانی، تهران در مورد پیوستن به مذاکرات نامطمئن بود.
دقایقی قبل از پیام ترامپ در «تروث سوشال»، رضا امیری مقدم، سفیر ایران در پاکستان، در رسانههای اجتماعی خود نوشت که نقض قوانین بینالمللی، ادامه محاصره دریایی تنگه هرمز توسط آمریکا، تهدیدات حملات بیشتر، و آنچه او خواستههای غیرمنطقی توصیف کرد، نمیتواند با پیگیری واقعی صلح سازگار باشد. وی افزود: «تا زمانی که محاصره دریایی باقی بماند، خطوط گسل نیز باقی خواهند ماند.»
تیمهای مذاکرهکننده: آمریکا و ایران
ترامپ ابتدا روز یکشنبه گفت که معاون رئیسجمهور، جی.دی. ونس، که تیم آمریکایی را در دور اول مذاکرات اسلامآباد رهبری کرده بود، این بار به دلیل نگرانیهای امنیتی به پایتخت پاکستان سفر نخواهد کرد. اما کارولین لیویت، سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید، بعداً گفت که ونس به هیئت آمریکایی، در کنار فرستاده ویژه استیو ویتکوف و داماد ترامپ، جرد کوشنر، همان تیمی که دور اول را رهبری کرده بود، خواهد پیوست.
دادههای ردیابی پرواز نشان داد که حداقل چهار هواپیمای دولتی آمریکا حامل تجهیزات ارتباطی و پشتیبانی کاروان روز یکشنبه در پایگاه نیروی هوایی نورخان در راولپندی، نقطه اصلی ورود VIP برای اسلامآباد، فرود آمدند. با این حال، تا اواخر شب، منابع نزدیک به میانجیها به الجزیره گفتند که بار دیگر مشخص نیست که آیا ونس دوشنبه به اسلامآباد سفر خواهد کرد یا خیر. آنها گفتند که آمریکا ممکن است ابتدا ویتکوف و کوشنر را به اسلامآباد بفرستد و در صورت وقوع مذاکرات، ونس ممکن است به آنها بپیوندد.
در میان تردید ایران در مورد پیوستن به مذاکرات اسلامآباد، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفتگو کرد. دفتر نخستوزیر پاکستان اعلام کرد که این تماس حدود ۴۵ دقیقه به طول انجامید. شریف پزشکیان را در مورد بازدیدهای اخیر خود از عربستان سعودی، قطر و ترکیه، که در آنجا با رهبران آنها دیدار کرده بود، مطلع کرد و این تعاملات را در «ایجاد اجماع در حمایت از یک فرآیند پایدار گفتگو و دیپلماسی» مفید توصیف کرد. اما تا اوایل صبح دوشنبه، تهدیدات احیا شده ترامپ و توقیف کشتی باری ایرانی، چشمانداز مذاکرات در اسلامآباد را بیش از پیش متشنج کرده است.
ایران عقبنشینی نمیکند
تهران به شدت در برابر سیل پستهای ترامپ در رسانههای اجتماعی روز یکشنبه واکنش نشان داد. خبرگزاری دولتی ایران، ایرنا، گزارشها در مورد دور دوم مذاکرات در اسلامآباد را «صحیح نیست» خواند و عدم پیشرفت را به «زیادهخواهی»، خواستههای غیرمنطقی، مواضع متغیر و «تناقضات مستمر» آمریکا نسبت داد.
به گفته ایرنا، محاصره دریایی – که ترامپ دوشنبه گذشته، دو روز پس از دور اول مذاکرات اسلامآباد، اعمال کرد – تفاهم آتشبس را نقض کرده و «تاکنون مانع پیشرفت در مذاکرات شده است.» این خبرگزاری افزود که «چشمانداز روشنی برای مذاکرات سازنده» تحت شرایط فعلی پیشبینی نمیشود و اظهارات آمریکا در مورد مذاکرات را «یک بازی رسانهای» با هدف فشار بر ایران از طریق «بازی سرزنش» رد کرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در پستی در شبکه ایکس، فراتر رفت و محاصره دریایی آمریکا را «غیرقانونی و جنایتکارانه» توصیف کرد و گفت که این اقدام «جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت» محسوب میشود.
علیرغم انکار عمومی، منابع ایرانی اوایل یکشنبه نشان دادند که هیئتی سهشنبه در پاکستان مورد انتظار است. این هیئت میتواند شامل محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، که تیم تهران را در دور اول رهبری کرده بود، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، که در آن زمان به او پیوسته بود، باشد. وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرد که عراقچی و همتای پاکستانیاش، اسحاق دار، روز یکشنبه تلفنی گفتگو کردند و در مورد «نیاز به ادامه گفتگو و تعامل به عنوان امری ضروری برای حل هرچه سریعتر مسائل کنونی» بحث کردند.
تحلیلگران میگویند که شکاف بین موضع عمومی ایران و سیگنالدهی خصوصی، منعکسکننده یک استراتژی عمدی است. سید مجتبی جلالزاده، تحلیلگر روابط بینالملل مستقر در تهران، به الجزیره گفت: «این شکاف منعکسکننده یک استراتژی مذاکره دو مسیره است. در سطح عمومی، ایران موضع سختگیرانهای را برای حفظ مشروعیت داخلی و افزایش اهرم خود حفظ میکند؛ در سطح غیرعمومی، با اعزام یک تیم به اسلامآباد، نشان میدهد که دیپلماسی را رها نکرده، بلکه در حال آزمایش شرایط آن است.»
فهد همایون، استادیار علوم سیاسی در دانشگاه تافتس، موافقت کرد. او به الجزیره گفت: «هنگامی که طرفهای متخاصم برای مذاکره به میز میآیند، با این درک میآیند که گاهی اوقات بین مواضع عمومی و مواضع خصوصی شکاف وجود دارد. احساس من این است که آنها از جایی که کار را رها کردهاند، ادامه خواهند داد، نه اینکه بیش از حد درگیر لفاظیهای اخیر شوند.» این واگرایی به سرعت مذاکرات نیز گسترش مییابد. واشنگتن برای حل و فصل سریع فشار آورده است، با ترامپ که بارها اعلام کرده جنگ «نزدیک به پایان» است، حتی در حالی که درگیریها ادامه دارد. در مقابل، تهران تمایل کمی به عجله نشان داده است.
یک دیپلمات در اسلامآباد، که مذاکرات را از نزدیک دنبال کرده است، این تضاد را توصیف کرد. این دیپلمات که نخواست نامش فاش شود، گفت: «دور قبلی مذاکرات نمونهای عالی است. به نظر میرسید که آمریکاییها یک کرونومتر آورده بودند، در حالی که ایرانیها با یک تقویم مسلح آمده بودند.»
چه چیزی قابل دستیابی است؟
مقامات انتظار توافق نهایی در این هفته را ندارند. هدف فوری احتمالاً تمدید آتشبس است، با هر دو طرف در اسلامآباد که برای یک تفاهم محدود تلاش میکنند. مقامات پاکستانی خوشبینی محتاطانهای ابراز کردند و گفتند که این فرآیند در مسیری مثبت حرکت میکند، در حالی که تأکید کردند که یک توافق نهایی نیازمند تعامل پایدار و سازش است.
برخلاف دور اول، مذاکرات میتواند چندین روز به طول انجامد، با هدف توافق بر روی چارچوبی برای مذاکرات گستردهتر در هفتهها و ماههای آینده. همایون در مورد تلقی دور اول به عنوان شکست هشدار داد. او گفت: «من دور اول را شکستخورده نمیدانم، این فرض میکند انتظاراتی برای حل دشوارترین مسائل در اوایل کار وجود داشته است، که در مذاکراتی از این دست که مسائل بسیار پیچیده هستند، بعید است.»
برای این دور، تمدید آتشبس «یک نتیجه معنادار به خودی خود» خواهد بود، در حالی که هر دو طرف احتمالاً «به دنبال هرگونه تغییر یا انعطافپذیری در مواضع از زمان آخرین گفتگو خواهند بود.» او افزود که این حرکت است که به هر دو طرف اجازه میدهد «تمدید آتشبس را از نظر سیاسی تأیید کنند.» جلالزاده گفت: «تمدید آتشبس میتواند حداقلیترین شکل توافق قابل دستیابی در این دور باشد.» او افزود که توافقی که واشنگتن به دنبال آن است «در دامنه بسیار گستردهتر است و ریشه در تاریخی ۴۷ ساله دارد.»
سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه مجمع دیپلماسی آنتالیا در ترکیه در آخر هفته گفت که «پیشرفت قابل توجهی» در دور قبلی حاصل شده است، اما تأکید کرد که قبل از پیشرفت مذاکرات باید چارچوبی مورد توافق قرار گیرد. او خواستههای آمریکا در مورد برنامه هستهای ایران را «حداکثری» توصیف کرد. قالیباف مستقیمتر بود. او شنبه شب در اظهارات تلویزیونی گفت: «شکافهای زیادی وجود دارد و برخی نکات اساسی باقی مانده است. ما هنوز از بحث نهایی دور هستیم.»
نقاط اصلی اختلاف، برنامه هستهای ایران و کنترل تنگه هرمز، از دور اول که در ۱۱ آوریل برگزار شد و ۲۱ ساعت به طول انجامید و بدون توافق به پایان رسید، حل نشده باقی ماندهاند. یک آتشبس جداگانه بین اسرائیل و لبنان اکنون برقرار است که یکی از شرایط اعلام شده تهران برای مذاکرات را برطرف کرده است. اما جلالزاده گفت که این آتشبس بسیار کمتر از برآورده کردن خواستههای ایران است. او به الجزیره گفت: «آتشبس کنونی اسرائیل و لبنان موقت، شکننده و ناقص است.» او خاطرنشان کرد که حزبالله – قدرتمندترین متحد منطقهای تهران – در این توافق، که دولت لبنان با اسرائیل مذاکره کرد، غایب بود. او گفت: «این آتشبس یک مسکن تاکتیکی است، نه جایگزینی برای خواسته استراتژیک ایران.» او افزود که اصرار تهران بر اینکه لبنان بخشی از هر توافق گستردهتری باشد، به جای رسیدگی از طریق یک ترتیب جداگانه، بدون تغییر باقی مانده است. همایون گفت که ایران میخواهد آتشبس اسرائیل و لبنان حفظ شود و ایدهآل این است که «نوعی تضمین در برابر نقض» را شامل شود. او گفت که سوال گستردهتر این است که «آیا ایران میتواند حداقل تا حدی فشار آمریکا بر اسرائیل را برای پایبندی به آتشبس و خودداری از تشدید بیشتر تضمین کند.»
نقش میانجیگری پاکستان
تماس شریف و پزشکیان، هفته فشرده دیپلماسی پاکستان را به اوج خود رساند. فیلد مارشال عاصم منیر چهارشنبه گذشته به تهران سفر کرد و آنچه مقامات آن را پیامی جدید از واشنگتن توصیف کردند، با خود برد. رضا امیری مقدم، سفیر ایران در اسلامآباد، هفته گذشته گفت که تهران «مذاکرات را در پاکستان و هیچ جای دیگری انجام نخواهد داد، زیرا ما به پاکستان اعتماد داریم.»
تحلیلگران میگویند که ارزش پاکستان به عنوان یک میانجی در اعتبار نادری است که در هر دو طرف دارد. همایون گفت که حتی اگر این دور هیچ پیشرفتی نداشته باشد، لزوماً اعتماد به اسلامآباد را از بین نخواهد برد. او گفت: «همه طرفها میدانند که این مسائل چقدر دشوار هستند و بدون تسهیلگری پاکستان، ممکن بود اصلاً به این نقطه نرسند.» جلالزاده ارزیابی محتاطانهتری ارائه داد و گفت که نقش پاکستان در نهایت به نتایج بستگی دارد. او گفت: «اگر این دور نیز شکست بخورد، جایگاه آن به عنوان یک میانجی مؤثر تضعیف خواهد شد، حتی اگر به عنوان یک کانال ارتباطی حداقلی به کار خود ادامه دهد.» با این حال، او خاطرنشان کرد که اسلامآباد در میان کشورهایی که تلاش برای میانجیگری کردهاند، خود را متمایز کرده و خلاء ایجاد شده توسط دیگران را پر کرده و خود را به عنوان یک میزبان معتبر تثبیت کرده است.
ترامپ، با این حال، اصرار داشت که توافق به هر حال حاصل خواهد شد. او به ایبیسی نیوز گفت: «اتفاق خواهد افتاد. به یک طریق یا دیگری. به روش خوب یا به روش سخت. میتوانید از قول من نقل کنید.» این اظهارات نشان از عدم درک واقعیتهای میدانی و پیچیدگیهای دیپلماتیک دارد.
#ایران_آمریکا #مذاکرات_صلح #پاکستان_میانجی #تنگه_هرمز #برنامه_هسته_ای #دیپلماسی_ایرانی #تهدیدات_ترامپ #امنیت_منطقه #آتش_بس #جنگ_ایران_آمریکا