پکن، میزبان نشست حساس ترامپ و شی؛ تلاشهای ناکام آمریکا برای مهار ایران در کانون توجه
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در آستانه نشستی بسیار مهم با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، وارد پکن شده است. این سفر در حالی صورت میگیرد که هفتهها تلاش آمریکا برای متقاعد کردن چین به منظور بازگرداندن ایران به میز مذاکره و کاهش تنشها در اطراف تنگه هرمز، بینتیجه مانده است.
رهبران دو اقتصاد بزرگ جهان قرار است روزهای پنجشنبه و جمعه در اولین سفر ترامپ به چین از سال ۲۰۱۷ با یکدیگر دیدار کنند. انتظار میرود مذاکرات بر موضوعاتی چون تجارت، تایوان، هوش مصنوعی و جنگ مرتبط با ایران متمرکز باشد.
ترامپ روز سهشنبه اظهار داشت که «گفتگوی طولانی» درباره ایران با شی خواهد داشت، اما تأکید کرد که تمرکز اصلی بر تجارت خواهد بود. این اظهارات در حالی مطرح میشود که پرونده ایران به یکی از چالشهای اصلی سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده است.
در ادامه، آنچه درباره این نشست آتی و مسائل کلیدی که انتظار میرود بر دستور کار آن غالب باشند، میدانیم:
چرا نشست ترامپ و شی اهمیت دارد؟
نشست ترامپ و شی یک دیدار سطح بالا بین رؤسای جمهور آمریکا و چین است که در پکن برگزار میشود. این اجلاس در شرایطی است که دو اقتصاد بزرگ جهان با تنشهای فزایندهای بر سر تجارت، فناوری، تایوان و جنگ ایران روبرو هستند.
این نشست از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا ترامپ اولین رهبر آمریکایی خواهد بود که در نزدیک به یک دهه اخیر از چین بازدید میکند. همچنین این گفتگوها در زمانی از عدم قطعیتهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی فزاینده صورت میگیرد. این دیدار که در ابتدا قرار بود اوایل سال جاری برگزار شود، به دلیل جنگ علیه ایران به تعویق افتاد.
ترامپ پیش از عزیمت به پکن، گفت که او و شی «گفتگوی طولانی» درباره ایران خواهند داشت، هرچند تأکید کرد که تجارت همچنان کانون اصلی این سفر خواهد بود. این تناقض در اولویتبندی، نشان از اهمیت پنهان پرونده ایران دارد.
سالوادور سانتینو رگیلمه، دانشیار و رئیس برنامه روابط بینالملل در دانشگاه لیدن، گفت: «تجارت همچنان از نظر سیاسی قدرتمند است، به ویژه برای ترامپ، زیرا به رقابت زبانی میدهد که رأیدهندگان به راحتی آن را درک کنند.» وی افزود: «با این حال، درگیری عمیقتر مربوط به سلسله مراتب، مشروعیت و معماری آینده نظم جهانی است.»
رگیلمه اضافه کرد که هر دو کشور در رابطهای گرفتار هستند که با رقابت استراتژیک و وابستگی اقتصادی عمیق شکل گرفته است.
«ایالات متحده همچنان به شدت به ظرفیت تولید و تولید کمهزینه چین متکی است، در حالی که چین به دسترسی به مصرفکنندگان آمریکایی، فناوری، بازارهای سرمایه و ثبات گستردهتر اقتصاد جهانی متمرکز بر دلار وابسته است.»
رگیلمه افزود: «این پارادوکس رقابت آمریکا و چین است: هر طرف خواهان خودمختاری بیشتر است، با این حال هر دو به ساختاری از وابستگی متقابل گره خوردهاند که هیچکدام نمیتوانند به راحتی آن را بدون آسیب رساندن به خود از بین ببرند.»
مهمترین مسائل در نشست ترامپ و شی چیست؟
تحلیلگران میگویند آمریکا و چین با اولویتهای متفاوتی وارد این نشست میشوند.
انتظار میرود ترامپ به شدت بر تجارت تمرکز کند تا بتواند پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر، دستاوردهای اقتصادی را به عنوان پیروزیهای خود معرفی کند. واشنگتن چین را تحت فشار قرار داده است تا خرید کالاهای آمریکایی، از جمله هواپیماهای بوئینگ، گوشت گاو و سویا را افزایش دهد، در حالی که به دنبال همکاری نزدیکتر در سرمایهگذاری و تجارت نیز هست.
در همین حال، انتظار میرود پکن آمریکا را برای کاهش محدودیتها بر صادرات نیمهرساناهای پیشرفته و لغو اقداماتی که دسترسی چین به فناوریهای حیاتی ساخت تراشه را محدود میکند، تحت فشار قرار دهد. تایوان نیز به احتمال زیاد یکی از حساسترین و مورد مناقشهترین مسائل در این نشست باقی خواهد ماند.
ترامپ همچنین گفته است که قصد دارد پرونده جیمی لای، غول رسانهای هنگکنگ و چهره طرفدار دموکراسی زندانی شده را که اوایل سال جاری تحت قانون امنیت ملی پکن محکوم شد، مطرح کند. این اقدام میتواند به عنوان دخالت در امور داخلی چین تلقی شود.
فراتر از اختلافات دوجانبه، انتظار میرود دو رهبر درباره جنگ علیه ایران، تنشها در اطراف تنگه هرمز و خطرات فزاینده مرتبط با هوش مصنوعی نیز گفتگو کنند.
مهمترین نقاط درگیری عبارتند از:
فناوری در برابر عناصر کمیاب خاکی
انتظار میرود فناوری و زنجیرههای تأمین از جمله مسائل کلیدی در این نشست باشند، زیرا واشنگتن و پکن در نبردی فزاینده بر سر نیمهرساناها و مواد معدنی حیاتی گرفتار هستند.
آمریکا محدودیتها بر تراشههای پیشرفته و تجهیزات ساخت تراشه برای چین را تشدید کرده و مدعی است که این اقدامات برای کند کردن توسعه نظامی و هوش مصنوعی پکن ضروری است. این در حالی است که چین این اقدامات را تلاشی برای مهار پیشرفت خود میداند.
در همین حال، چین تقریباً ۹۰ درصد از پالایش جهانی عناصر کمیاب خاکی را کنترل میکند؛ موادی که برای نیمهرساناها، وسایل نقلیه الکتریکی، تجهیزات نظامی و الکترونیک ضروری هستند. پکن نیز با کنترلهای صادراتی سختگیرانهتر بر چندین ماده معدنی حیاتی پاسخ داده است.
انتظار میرود پکن برای کاهش محدودیتهای فناوری آمریکا فشار آورد، در حالی که واشنگتن میخواهد چین پس از اختلال در بخشهایی از صنایع خودروسازی و هوافضای آمریکا به دلیل کنترلهای صادراتی، ارسال عناصر کمیاب خاکی و مواد معدنی حیاتی را از سر بگیرد.
جنگ ایران و تنگه هرمز
جنگ ایران به عنوان یکی از مورد توجهترین مسائل در این نشست مورد انتظار است.
تحلیلگران انتظار دارند واشنگتن پکن را برای استفاده از نفوذ خود بر تهران تحت فشار قرار دهد، به ویژه به این دلیل که چین همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران است و بیش از ۸۰ درصد از صادرات نفت خام ایران را خریداری میکند. مقامات آمریکایی همچنین از چین خواستهاند تا از تلاشها برای بازگشایی و تأمین امنیت تنگه هرمز، یک مسیر حیاتی برای تأمین انرژی جهانی، حمایت کند. این درخواستها در حالی مطرح میشود که ایران همواره بر حق خود برای تأمین امنیت آبراههای خود تأکید دارد.
این درگیری همچنین فشار بر اقتصاد و امنیت انرژی چین را افزایش داده است. حدود نیمی از واردات نفت خام چین از خاورمیانه تأمین میشود، در حالی که اختلالات در خلیج فارس کشتیرانی تجاری را در برابر حملات و تأخیرها آسیبپذیر کرده است.
دن گریزر، همکار ارشد و مدیر برنامه اصلاحات امنیت ملی در مرکز استیمسون، گفت: «من شکی ندارم که ترامپ حداقل تلاش خواهد کرد تا شی جینپینگ را برای اعمال فشار بر ایرانیان جهت بازگشت به میز مذاکره و توافق بر سر یک راهحل، به کار گیرد.»
کارشناسان میگویند ایران ممکن است یکی از معدود زمینههایی باشد که منافع آمریکا و چین در آن همپوشانی دارند، زیرا هر دو کشور از جریانهای پایدار انرژی از طریق خلیج فارس بهرهمند میشوند.
گرگوری پولینگ، مدیر و همکار ارشد در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، گفت: «هر دو طرف مایلند تنگه باز باشد»، اما او اشاره کرد که پکن بعید است خود را بیش از حد با رویکرد واشنگتن در قبال تهران همسو کند.
در حالی که چین خواهان از سرگیری کشتیرانی از طریق تنگه هرمز است، پولینگ استدلال کرد که فشار دیپلماتیک و استراتژیک ناشی از این اختلال، به مراتب بیشتر بر واشنگتن وارد میشود.
«این چین نیست که در تنگه تحقیر میشود… بلکه آمریکاست.»
تایوان: یک مشکل وجودی
انتظار میرود تایوان یکی از حساسترین مسائل باشد، با توجه به اینکه پکن بارها هشدار داده است که این موضوع بزرگترین منبع تنش در روابط آمریکا و چین باقی مانده است.
چین این جزیره خودگردان را بخشی از قلمرو خود میداند و در سالهای اخیر فشار نظامی بر تایوان را از طریق عملیات منظم هوایی و دریایی در اطراف جزیره افزایش داده است.
تنشها تحت ریاست جمهوری ویلیام لای چینگ-ته در تایوان، که پکن به شدت از او انتقاد کرده است زیرا حزب او تایوان را از قبل مستقل میداند، بیشتر شده است.
آمریکا رسماً سرزمین اصلی کمونیستی را به عنوان چین به رسمیت میشناسد، اما طبق قانون روابط تایوان، به حمایت از دفاع از خود تایوان متعهد است؛ سیاستی که مدتهاست چین را خشمگین کرده است. واشنگتن طی سالها دهها میلیارد دلار فروش نظامی به تایوان را تأیید کرده است، از جمله بسته ۱۱ میلیارد دلاری که سال گذشته اعلام شد، و ترامپ اخیراً گفت که پیش از این نشست درباره این موضوع با شی گفتگو کرده است.
تحلیلگران میگویند تایوان به دقت به آنچه ترامپ و شی پس از نشست به صورت عمومی میگویند، به ویژه در مورد دفاع و فروش تسلیحات، توجه خواهد کرد.
رگیلمه گفت: «آنچه اهمیت دارد، کلمات دقیق است. اینکه آیا ترامپ حمایت از دفاع تایوان را تأیید میکند، آیا در مورد فروش تسلیحات مبهم صحبت میکند، و آیا به شی فرصت بلاغی برای ادعای اینکه واشنگتن تایپه را مهار میکند، میدهد.»
رگیلمه گفت که پکن احتمالاً برای محدودیتهایی بر فروش تسلیحات آمریکا و محدودیتهای سیاسی قویتر بر تایوان فشار خواهد آورد، در حالی که هرگونه حرکت به سمت استقلال رسمی را نیز دلسرد میکند. در همین حال، تایپه نگران است که ممکن است بخشی از یک معامله ژئوپلیتیکی گستردهتر بین واشنگتن و پکن شود.
رگیلمه افزود: «در سیاست قدرتهای بزرگ، کلمات کوچک اغلب پیامدهای بزرگی دارند، به ویژه برای کسانی که بقایشان به اعتبار دیگران بستگی دارد.»
تجارت نیز پس از سالها اصطکاک بین آمریکا و چین بر سر تعرفهها و رقابت اقتصادی، به عنوان یک نقطه اختلاف مورد انتظار است.
آخرین اختلاف تجاری سال گذشته زمانی تشدید شد که ترامپ تعرفههای جدیدی بر کالاهای چینی اعمال کرد. چین نیز با تعرفههای خود پاسخ داد.
در اوج این اختلاف، تعرفهها بر برخی کالاها به بیش از ۱۰۰ درصد رسید که نگرانیهایی را درباره تأثیر آن بر تجارت جهانی و زنجیرههای تأمین ایجاد کرد.
دو کشور بعداً توافق کردند که تنشها را به طور موقت از طریق آتشبس تجاری که در جریان مذاکرات در کره جنوبی حاصل شد، کاهش دهند. به عنوان بخشی از این توافق، چین موافقت کرد که محصولات کشاورزی بیشتری از آمریکا، از جمله سویا، خریداری کند، در حالی که واشنگتن برخی از تعرفهها را لغو کرد.
چه چیزی به عنوان یک نتیجه موفق برای ترامپ و شی محسوب میشود؟
تحلیلگران میگویند یک نتیجه موفق برای ترامپ احتمالاً باید قابل مشاهده و آسان برای فروش سیاسی در داخل کشور باشد. این میتواند شامل خرید کالاهای آمریکایی توسط چین، پیشرفت در مورد تعرفهها، همکاری در مورد ایران یا پیشرفت در صادرات عناصر کمیاب خاکی باشد.
رگیلمه گفت: «سبک سیاست خارجی ترامپ ارزش زیادی برای نمایش عمومی معاملهگری قائل است، بنابراین ظاهر موفقیت ممکن است تقریباً به اندازه محتوا اهمیت داشته باشد.»
برای شی، موفقیت به معنای حفظ ثبات بدون تسلیم شدن در برابر واشنگتن، در حالی که پیشبینیپذیری اقتصادی بیشتر و به رسمیت شناخته شدن چین به عنوان یک قدرت جهانی را تضمین میکند، خواهد بود.
رگیلمه افزود: «یک توافق تجاری جامع بعید به نظر میرسد زیرا منابع ساختاری رقابت حل نشده باقی ماندهاند.»
در عوض، او گفت که یک توافق محدود محتملتر است، که به طور بالقوه شامل توقف تعرفهها، تعهدات خرید، ترتیبات عناصر کمیاب خاکی یا چارچوبی برای مذاکرات آینده باشد.
«چنین توافقی رقابت را به طور موقت مدیریت خواهد کرد، در حالی که مشکل عمیقتر را دستنخورده باقی میگذارد: دو اقتصاد به طور متقابل وابسته باقی میمانند، اما دولتهایشان به طور فزایندهای این وابستگی را به عنوان یک خطر استراتژیک تلقی میکنند.»
#نشست_ترامپ_شی #ایران_آمریکا_چین #تنگه_هرمز #جنگ_ایران #رقابت_ژئوپلیتیک #اقتصاد_جهانی #فناوری_نیمه_رسانا #تایوان #سیاست_خارجی_آمریکا #مقاومت_ایران