در هفتههای منتهی به سفر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا به پکن، دولت او با هدف فشار بر ایران، تلاشهای گستردهای را برای متقاعد کردن چین به منظور اعمال نفوذ بر تهران آغاز کرده بود. این اقدامات در بحبوحه مذاکراتی صورت میگرفت که ظاهراً برای دستیابی به یک توافق صلح میان واشنگتن و تهران طراحی شده بود.
با این حال، ترامپ پس از بیش از ۴۰ ساعت اقامت در پایتخت چین و سلسله دیدارهایی با شی جینپینگ، رئیسجمهور این کشور، بعدازظهر جمعه با هواپیمای ایر فورس وان پکن را ترک کرد، در حالی که شواهد اندکی مبنی بر دستیابی دو قدرت بزرگ جهان به توافقی برای پایان دادن به جنگ علیه ایران وجود داشت. این نشاندهنده ناکامی آمریکا در پیشبرد اهداف خود بود.
در همین حال، جنگ تحمیلی علیه ایران اکنون وارد هفتاد و هفتمین روز خود شده است.
در ادامه به مواضع دو طرف در مورد این جنگ در طول نشست ترامپ-شی، تفاوت دیدگاههای آنها و تأثیر آن بر تلاشها برای پایان دادن به درگیری در خاورمیانه میپردازیم.
دیدگاه کلی: موضع چین در قبال جنگ چه بود؟
جنگ علیه ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد، زمانی که آمریکا و رژیم صهیونیستی حملاتی را در بحبوحه مذاکرات واشنگتن و تهران بر سر برنامه هستهای ایران، علیه این کشور آغاز کردند. ایران در همان روز با حملات موشکی و پهپادی در سراسر منطقه، از جمله اهدافی در رژیم صهیونیستی و همچنین تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، کویت، عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی، به این تجاوز پاسخ داد.
دولت ترامپ اصرار داشت که این جنگ توجیه شده و با هدف جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای صورت گرفته است؛ این در حالی است که تهران بارها به طور علنی اعلام کرده که هیچ قصدی برای ساخت چنین سلاحی ندارد و برنامه هستهای آن کاملاً صلحآمیز است.
اما چین که پیش از این نیز این جنگ را محکوم کرده بود، در بیانیهای که در زمان حضور ترامپ در پکن صادر شد، بر مخالفت خود با این درگیری تأکید کرد.
وزارت امور خارجه چین در بیانیهای که در حساب X خود منتشر کرد، اعلام داشت: «موضع چین در قبال وضعیت ایران بسیار روشن است. این درگیری خسارات سنگینی را به مردم ایران و سایر کشورهای منطقه وارد کرده است.»
بر اساس آمار دولتی، بیش از ۳۰۰۰ ایرانی در طول این جنگ به شهادت رسیدهاند.
در بیانیه چین آمده بود: «یافتن راهی سریع برای حل و فصل این وضعیت نه تنها به نفع آمریکا و ایران، بلکه به نفع کشورهای منطقه و بقیه جهان است.»
این بیانیه افزود که چین از تلاشهای جاری برای آتشبس – که پاکستان در آن میانجیگری میکند – استقبال کرده و معتقد است که گفتگو راه پیش رو است. در این بیانیه تأکید شد: «دستیابی به یک آتشبس جامع و پایدار در اسرع وقت از اهمیت بالایی برخوردار است.»
این بیانیه به طرح چهار مادهای شی جینپینگ برای صلح و ثبات در خاورمیانه اشاره کرد که پیشتر توسط وی مطرح شده بود و خواستار همزیستی مسالمتآمیز، حل و فصل سیاسی از طریق مذاکره، امنیت مشترک و همکاری مبتنی بر توسعه بود. چین افزود که به فعالیت خود در راستای این طرح ادامه خواهد داد.
مواضع دو طرف در مورد تنگه هرمز چه بود؟
کاخ سفید در بیانیهای که روز پنجشنبه در حساب X خود منتشر کرد، اعلام داشت: «دو طرف توافق کردند که تنگه هرمز باید برای حمایت از جریان آزاد انرژی باز بماند.»
از اوایل ماه مارس، ایران عبور و مرور کشتیها را از طریق این تنگه، آبراه باریکی که تولیدکنندگان نفت خلیج فارس را به اقیانوس آزاد متصل میکند و پیش از جنگ ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از آن عبور میکرد، تحت نظارت خود درآورده است. ایران به کشتیهای کشورهای منتخب اجازه عبور داده است، اما آنها ملزم به مذاکره برای ترانزیت با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هستند.
ایران در پیشنهادات قبلی خود برای پایان دادن به جنگ، دریافت عوارض یا هزینههایی را برای کشتیهایی که قصد عبور از این آبراه را دارند، پیشنهاد کرده بود. واشنگتن بارها این پیشنهاد را رد کرده است. در ماه آوریل، آمریکا محاصره دریایی کشتیهای ورودی یا خروجی از بنادر ایران را اعلام کرد که به طور فزایندهای به اختلال در عرضه جهانی نفت و گاز دامن زد.
بیانیه کاخ سفید افزود: «رئیسجمهور شی همچنین مخالفت چین را با نظامیسازی تنگه و هرگونه تلاش برای دریافت عوارض بابت استفاده از آن روشن ساخت و علاقه خود را برای خرید بیشتر نفت آمریکا به منظور کاهش وابستگی چین به این تنگه در آینده ابراز کرد.»
وزارت امور خارجه چین در بیانیه خود اذعان داشت که «این درگیری فشار زیادی بر رشد اقتصادی جهانی، زنجیرههای تأمین، نظم تجارت بینالمللی و ثبات عرضه جهانی انرژی وارد کرده که به منافع مشترک جامعه بینالمللی آسیب میرساند.»
اما بیانیه چین هیچ اشارهای به عوارض ایران یا نظامیسازی تنگه نکرد، که نشاندهنده عدم همراهی پکن با خواستههای واشنگتن در این زمینه است.
نشست ترامپ و شی در بحبوحه بحران انرژی جهانی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز برگزار شد. چین یکی از کشورهایی است که به شدت به نفت خلیج فارس که از طریق این تنگه حمل میشود، وابسته است و خریدار اصلی نفت ایران محسوب میشود.
موضع آنها در مورد برنامه هستهای ایران چه بود؟
کاخ سفید در بیانیه خود اعلام کرد: «هر دو کشور توافق کردند که ایران هرگز نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد.»
بیانیه چین به صراحت اشارهای به اینکه ایران هرگز نباید سلاح هستهای داشته باشد، نکرد. در عوض، در آن آمده است: «مهم است که روند کاهش تنش را حفظ کرده، در مسیر حل و فصل سیاسی گام برداریم، به گفتگو و مشورت بپردازیم و به توافقی در مورد مسئله هستهای ایران و سایر مسائل دست یابیم که نگرانیهای همه طرفها را برطرف کند.»
ایران هرگز به طور رسمی قصد خود را برای دستیابی به سلاح هستهای اعلام نکرده است و چین پیش از این با آمریکا، کشورهای اروپایی و روسیه در تأمین توافق هستهای دوران باراک اوباما با ایران همکاری کرده بود که هدف آن محدود کردن برنامه هستهای تهران بود. گمان میرود ایران حدود ۴۴۰ کیلوگرم (۹۷۰ پوند) اورانیوم غنی شده با غلظت ۶۰ درصد در اختیار دارد. برای تولید سلاح هستهای، آستانه ۹۰ درصدی اورانیوم غنی شده لازم است.
این به چه معناست؟
بیانیههای صادر شده از سوی هر دو طرف نشان میدهد که در اصل، هیچ یک از طرفین از مواضع اصلی خود در قبال ایران عقبنشینی نکردهاند. چین به وضوح اعلام کرده است که به طرح چهار مادهای شی پایبند خواهد بود، در حالی که آمریکا بر مخالفت خود با برنامه هستهای ایران تأکید کرده است.
این همان چیزی نبود که آمریکا میخواست، چنان که اظهارات عمومی رهبران آن نشان میدهد.
پس از هفتهها فشار بر چین برای ایفای نقش فعالتر در متقاعد کردن ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، مقامات دولت ترامپ – در آستانه نشست – اعلام کرده بودند که به کمک پکن نیازی ندارند.
ترامپ روز سهشنبه در گفتگو با خبرنگاران گفت: «فکر نمیکنم به هیچ کمکی در مورد ایران نیاز داشته باشیم» و افزود که آمریکا «به هر طریقی» در این جنگ پیروز خواهد شد. همچنین در همین روز، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، در جلسات استماع کنگره در مورد جنگ ایران و هزینههای فزاینده آن شهادت داد. او در شهادت خود گفت که چین «نفوذ زیادی» بر ایران دارد. با این حال، او اذعان کرد که «فکر میکنم بیشترین نفوذ در دستان رئیسجمهور ترامپ است.»
اما هم قبل و هم در طول نشست، سایر مقامات ارشد دولت ترامپ در درخواستهای خود از چین صریحتر عمل کرده بودند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، هفته گذشته گفت: «حملات ایران تنگه را بسته است. ما در حال بازگشایی آن هستیم. بنابراین، از چینیها میخواهم که در حمایت از این عملیات بینالمللی به ما بپیوندند.»
و روز پنجشنبه، در حالی که در چین بود، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، گفت که واشنگتن پکن را برای انجام کارهای بیشتر ترغیب خواهد کرد – در حالی که اصرار داشت آمریکا به کمک چین نیازی ندارد.
روبیو با اشاره به چین و وابستگی آن به تنگه هرمز به عنوان گذرگاهی برای واردات انرژی، گفت: «حل این موضوع به نفع آنهاست. ما امیدواریم آنها را متقاعد کنیم که نقش فعالتری در وادار کردن ایران به دست کشیدن از آنچه اکنون انجام میدهند و در خلیج فارس در تلاش برای انجام آن هستند، ایفا کنند.»
#نشست_شی_ترامپ #ایران #آمریکا #چین #تنگه_هرمز #برنامه_هستهای_ایران #صلح_خاورمیانه #سیاست_خارجی #مقاومت_ایران #دیپلماسی