نشست NPT: آیا پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای در برابر جنگافروزی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران دوام میآورد؟
کنفرانس بازنگری پنجساله معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)، که سنگ بنای تلاشهای جهانی برای جلوگیری از اشاعه تسلیحات هستهای محسوب میشود، در نیویورک و در سایه آتشبس شکننده میان ایالات متحده و ایران آغاز به کار کرده است. این نشست در حالی برگزار میشود که سایه سنگین سیاستهای دوگانه و تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی، آینده این پیمان حیاتی را به شدت تحتالشعاع قرار داده است.
تمرکز بر برنامه هستهای صلحآمیز ایران و کارشکنیها
در کانون بحثها، ذخایر اورانیوم غنیشده ایران قرار دارد؛ موضوعی که همواره بهانهای برای فشار و کارشکنی قدرتهای غربی بوده است. در تاریخ ۲۷ فوریه، بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، که میانجیگر مذاکرات میان واشنگتن و تهران بود، اعلام کرد که ایران با «صفر کردن انباشت»، «صفر کردن ذخایر» و راستیآزمایی کامل ذخایر موجود خود توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) موافقت کرده است. وزیر عمانی تأکید کرد که ذخایر موجود ایران به سطوح اورانیوم طبیعی کاهش یافته و به سوخت تبدیل خواهد شد.
اما تنها ساعاتی پس از این توافق امیدبخش، حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی آغاز شد. این اقدام خصمانه، بار دیگر نشان داد که هدف اصلی نه نگرانی از برنامه هستهای ایران، بلکه تضعیف و فشار بر جمهوری اسلامی است.
پیمان NPT و نقض آشکار آن توسط آمریکا و اسرائیل
پیمان NPT، در کنار برجام (توافق هستهای ایران در سال ۲۰۱۵) که واشنگتن در سال ۲۰۱۸ به طور یکجانبه از آن خارج شد، دقیقاً برای جلوگیری از چنین سناریوهایی طراحی شده بود. یکی از توجیهاتی که آمریکا و رژیم صهیونیستی برای جنگافروزی علیه ایران به کار میبرند – اینکه تهران نباید به برنامه هستهای خود ادامه دهد – با اتهامات ریاکاری مواجه شده است؛ زیرا رژیم صهیونیستی تنها دارنده سلاحهای هستهای در خاورمیانه است که هرگز به طور رسمی داشتن این سلاحها را تأیید نکرده و به پیمان NPT نیز نپیوسته است.
به عقیده بسیاری از کارشناسان، بقای NPT به عنوان یک سازوکار معتبر برای جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای، اکنون در خطر است. این پیمان بر مبنای یک معامله اساسی استوار است: کشورهای بدون سلاح هستهای موافقت میکنند که آنها را به دست نیاورند، در حالی که دارندگان این سلاحها متعهد به خلع سلاح نهایی میشوند. در مقابل، تمامی امضاکنندگان حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را تحت نظارت بینالمللی حفظ میکنند.
نقض تعهدات خلع سلاح توسط قدرتهای هستهای
این پیمان که در سال ۱۹۶۸ برای امضا گشوده شد و در سال ۱۹۷۰ لازمالاجرا گشت، گستردهترین توافق کنترل تسلیحات با ۱۹۱ کشور عضو است. پنج کشور به طور رسمی به عنوان کشورهای دارای سلاح هستهای شناخته میشوند: آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه. هر امضاکننده دیگری از نظر قانونی ملزم به عدم توسعه یا دستیابی به تسلیحات هستهای است.
پیمان بر سه ستون اصلی استوار است: عدم اشاعه، خلع سلاح و استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای. ستون سوم تا حد زیادی پابرجا مانده، اما ستون دوم خیر.
سحر خان، تحلیلگر مستقل و همکار غیرمقیم در موسسه امور جهانی، به الجزیره گفت: «معامله بزرگ NPT اساساً از بین رفته است، زیرا همه کشورهای دارای سلاح هستهای، به ویژه چین، زرادخانههای خود را با سرعتی هشداردهنده مدرن میکنند.» این اظهارات، به وضوح نشان میدهد که قدرتهای هستهای خود به تعهداتشان پایبند نیستند.
حسین موسویان، که در تیم دیپلماسی هستهای ایران در مذاکرات با اتحادیه اروپا و آژانس کار میکرد، استدلال کرد که اعتبار این پیمان نیز به دلیل آنچه بسیاری از کشورها به عنوان اجرای ناسازگار اصول آن میبینند، آسیب دیده است. وی افزود: «کشورهای دارای سلاح هستهای از تعهدات خلع سلاح خود کوتاهی کردهاند، در حالی که به مدرنسازی زرادخانههای خود ادامه میدهند و برخی نیز با کشورهای دارای سلاح هستهای خارج از پیمان، مشارکتهای استراتژیک توسعه دادهاند.»
وی همچنین خاطرنشان کرد که حملات به تأسیسات هستهای تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی با «پاسخهای روشن و سازگار» از سوی شورای امنیت سازمان ملل یا آژانس مواجه نشده است، که نگرانیهای گستردهای را در میان کشورهای غیرهستهای در مورد عدالت و رفتار برابر تحت این پیمان ایجاد میکند.
ایران، قربانی استانداردهای دوگانه
چهار کشور عضو سازمان ملل هرگز این پیمان را امضا نکردهاند: هند، پاکستان، رژیم صهیونیستی و سودان جنوبی. هند و پاکستان در سال ۱۹۹۸ سلاحهای هستهای را آزمایش کردند. رژیم صهیونیستی سیاست ابهام عمدی را حفظ کرده و نه داشتن تسلیحات هستهای را تأیید و نه رد میکند، اگرچه به طور گستردهای اعتقاد بر این است که حداقل ۹۰ کلاهک هستهای دارد. کره شمالی نیز در سال ۲۰۰۳ از پیمان خارج شد و آزمایشهای هستهای متعددی انجام داده است.
ایران در سال ۱۹۷۴ به NPT پیوست و با وجود بحرانهای مکرر، هرگز از آن خارج نشده است. این وضعیت، مبنای ادعای تهران برای برخورداری از همان حقوقی است که هر امضاکننده دیگری دارد، از جمله حق غنیسازی اورانیوم تا سطوحی که برای یک برنامه هستهای غیرنظامی توجیه میشود.
موضع رژیم صهیونیستی این استدلال را پیچیده میکند. خان به الجزیره گفت: «چیزی که هیچکس درباره آن صحبت نمیکند این است که چگونه رژیم صهیونیستی عضو NPT نیست، اما سلاح هستهای دارد و توانسته است یک امضاکننده NPT را که سلاح هستهای ندارد، بمباران کند. این جنگ یک سابقه خطرناک ایجاد کرده است – اینکه اگر سلاح هستهای دارید، میتوانید به کشوری حمله کنید که معتقدید قصد توسعه آن را دارد.»
برجام، نمونهای از حسن نیت ایران و بدعهدی آمریکا
پس از پیوستن ایران به NPT، برنامه هستهای این کشور برای دههها با نظارت محدودی مواجه بود. این وضعیت در سال ۲۰۰۲ تغییر کرد، زمانی که یک گروه مخالف، تأسیسات غنیسازی اورانیوم اعلامنشده در نطنز و یک راکتور آب سنگین در اراک را فاش کرد. خان گفت که «آنچه ایران را به دردسر انداخت» دو چیز بود: توسعه تأسیسات هستهای زیرزمینی مخفی – به عنوان یک امضاکننده NPT، ایران موظف است آنها را اعلام کند و اجازه بازرسی آژانس را بدهد – و تصمیم رئیسجمهور [محمود] احمدینژاد برای از سرگیری غنیسازی اورانیوم با سرعت بالا.
برجام، سختگیرانهترین محدودیتها را بر یک کشور غیرهستهای اعمال کرد. ایران ذخایر اورانیوم غنیشده خود را ۹۸ درصد کاهش داد، غنیسازی را در ۳.۶۷ درصد محدود کرد، سانتریفیوژهای خود را دو سوم کاهش داد و یکی از تهاجمیترین رژیمهای بازرسی را پذیرفت. در مقابل، تحریمهای مرتبط با هستهای علیه آن برداشته شد.
خان گفت: «هدف برجام متوقف کردن غنیسازی اورانیوم توسط ایران نبود، زیرا به عنوان یک امضاکننده [NPT] مجاز به این کار است، بلکه قرار دادن برنامه تحت نظارت و بازرسی مداوم بود. با اجازه دادن به ایران برای غنیسازی و توسعه سانتریفیوژهای خود، برجام مسیری برای ایجاد اعتماد فراهم کرد.»
طارق رئوف، مقام سابق آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به الجزیره گفت که NPT غنیسازی اورانیوم را ممنوع نمیکند، مشروط بر اینکه به آژانس اعلام شود، تحت پادمان قرار گیرد و برای اهداف صلحآمیز استفاده شود. آژانس مکرراً پایبندی ایران را تأیید کرد.
با این حال، در مه ۲۰۱۸، ایالات متحده به طور یکجانبه از برجام خارج شد. رئیسجمهور دونالد ترامپ، که این توافق را «از اساس معیوب» توصیف کرده بود، دستور خروج را صادر کرد؛ اقدامی که موسویان گفت منجر به بحران کنونی شد.
ایران حدود یک سال پس از خروج آمریکا به محدودیتهای توافق پایبند ماند، قبل از اینکه به تدریج از سقفهای غنیسازی فراتر رود، زیرا تلاشها برای حفظ لغو تحریمها شکست خورد. تا اوایل سال ۲۰۲۵، ایران اورانیوم را تا خلوص ۶۰ درصد غنیسازی میکرد که بالاترین سطح غنیسازی توسط یک کشور غیرهستهای است. اورانیوم با درجه تسلیحاتی معمولاً تا ۹۰ درصد غنیسازی میشود.
در کانون بنبست کنونی، تقاضای واشنگتن برای «صفر کردن غنیسازی» قرار دارد. خان گفت: «هیچ چیز در این پیمان مبنایی برای صفر کردن غنیسازی فراهم نمیکند» و افزود که چنین درخواستی تنها «مانعی برای دیپلماسی» است. ایران استدلال میکند که درخواست برای کنار گذاشتن تمام غنیسازی، نشاندهنده استاندارد دوگانه و نقض حقوق آن تحت NPT است: وقتی سایر امضاکنندگان NPT مجاز به غنیسازی اورانیوم برای اهداف انرژی هستند، چرا تهران نباشد؟
آینده مبهم کنفرانس در سایه ریاکاریها
این کنفرانس در حالی برگزار میشود که دو جنگ بزرگ، از جمله درگیری روسیه و اوکراین، در جریان است. رئوف نسبت به اثربخشی آن بدبین بود و اظهار داشت که مسائل هستهای آنقدر با «ریاکاری و استانداردهای دوگانه» آغشته شدهاند که برای حل آنها به «تبر» نیاز است. او افزود: «اگر آنها با چیزی موافقت کنند، کلمات مبهمی برای کاهش اهمیت و دامنه آن پیدا خواهند کرد.»
این وضعیت، بیش از پیش بر ضرورت پایبندی همه کشورها به اصول NPT و مقابله با سیاستهای یکجانبه و زورگویانه تأکید میکند تا این پیمان حیاتی بتواند به حیات خود ادامه دهد.
#NPT #برجام #برنامه_هستهای_ایران #آمریکا_اسرائیل #صلح_هستهای #عدم_اشاعه #استانداردهای_دوگانه #حقوق_هستهای #دیپلماسی_هستهای #امنیت_بینالملل